مقاله در مورد اقتصاد و فرهنگ، با عزم ملی و مدیریت جهادی

انقلاب اسلامی و مدیریت جهادی

 براساس گفتمان رهبر معظم انقلاب فرآیند تحقّق هدف هاى اسلامى درپنج گام مهندسی شده است. این مراحل یا یا اهداف عبارتند از: ۱٫ انقلاب اسلامی۲٫ نظام اسلامی۳٫ دولت اسلامی ۴٫ کشوراسلامی۵٫  دنیای اسلامی یا تمدن نوین اسلامی.[۱]براساس بیانات رهبر معظم انقلاب، انقلاب اسلامی در حال حاضر در گام سوم، یعنی ساخت دولت  اسلامی قرار دارد. ساخت نظام اسلامی در ابتدای انقلاب و براساس آرمان ها و اهداف بنیان گذار انقلاب که برگرفته از منابع  اسلامی  بود، با موفقیت انجام شد، اما این سوال مطرح می شود که چرا علی رغم سپری شدن سه دهه از انقلاب اسلامی هنوز گام سوم تحقق نیافته است؟ بی‌تردید در این روند وقتی نقش عوامل مختلف برای این منظور بررسی می شود دلالت براین حقیقت دارد که از انگیزه مردم در حفظ و تدوام و تعمیق انقلاب، نقش رهبری در هدایت کلان آن، وجود منابع و ظرفیت های نظام و سرمایه انقلاب در تحقق بخشی گام سوم کاسته  نشده است. در این میان، به نظر می رسد حلقه مفقوده این روند، نوع و سبک مدیریت بوده که با فراز و نشیب‌هایی روبرو بوده است.

 الف) سبک های مدیریت در فرایند انقلاب اسلامی

۱٫ سبک مدیریت غیرجهادی با ویژگی‌هایی نظیر:

۱-۱٫ دارای مبانی برون دینی و برون مرزی

۲-۱٫ تصلب در اعمال روش های علمی در مدیریت بدون لحاظ تعهد و معنویت

۳-۱٫ سود محوری

۴-۱٫ خاص‌گرایی و نداشتن باور عمیق به توان سایر منابع انسانی

۵-۱٫ رفاه طلبی و عافیت طلبی

۶-۱٫ عدم دغدغه مردمی و درد مردم نداشتن

۷-۱٫ نگاه به مدل های مدیریتی رایج غربی

۸-۱٫ بی توجهی و عدم باور به عدالت اجتماعی

۲٫ سبک مدیریت جهادی با ویژگی‌هایی نظیر:

۱-۲٫ مبتنی بر تفکر اسلام ناب و تلاش برای گسترش ارزشهای دینی

۲-۲٫ محصول و مولود انقلاب اسلامی

۳-۲٫ تکلیف گرایی معطوف به نتیجه

۴-۲٫ عقلانیت و درایت محور توأم با اخلاق و معنویت

۵-۲٫ دانش پایه همراه با تعهد و برخورداری از نیروی انسانی متعهد، متخصص و با انگیزه

۶-۲٫ آرمان گرای واقعبینانه

۷-۲٫ ایثار و اخلاص و تقید به اخلاق اسلامی در فعالیتهای سازمانی

۸-۲٫ باور عمیق به توانایی فردی، گروهی و ملی و اعتماد به جونان و برقراری ارتباط سالم و سازنده میان مردمی و مسئولین جهادی

۹-۲٫ کار و تلاش بی فقه با نیت الهی و مبتنی بر علم و درایت و قرار دادن رضای حق در انجام کارها، تلقی عبادت از کار،

۱۰-۲٫ استفاده از همه ظرفیتها  و راه های میان بر برای رسیدن به هدف

۱۱-۲٫ روحیه مبارزه با فقر و عشق به محرومان

ب) ضرورت مدیریت جهادی در دهه چهارم انقلاب

۱٫ قرارگرفتن در مرحله ساخت دولت اسلامی

۲٫ درس آموزی و عبرت از کارکرد مدیریت های غیرجهادی در فراز نشیب روند انقلاب اسلامی

۳٫  ضرورت کاهش فاصله رشد و پیشرفت با رقبای جهانی

۴٫ضرورت تحقق اهداف مندرج در سند چشم انداز

۵٫ عبور از انباشت مشکلات در حوزه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی

۶٫ مقابله با فشارهای بی سابقه قدرت های سلطه گر

۷٫ تداوم ارزش ها و آرمان های انقلاب اسلامی

۸٫ اقتضای اقتصاد مقاومتی

۹٫ و …..

ج) موانع مدیریت جهادی

۱٫ عدم درک لازم از ابعاد، ماهیت و ضرورت های مدیریت جهادی بویژه در دهه چهارم انقلاب

۲٫ وجود رویکردهای متعارض و بی اعتقاد به مدیریت جهادی و نفوذ تفکرات وایده های روشنفکری غرب گرا

۳٫ عملکرد برخی از مدیران منتسب به نیروهای ارزشی و سوء استفاده مخالفان مدیریت جهادی

۴٫وجود غفلت ها در میان مسئولان و بی توجهی به دغدغه ها و رهنمودهای رهبر معظم انقلاب

۵٫ عدم بازتولید صحیح ایده و تفکر جهادی از دهه ۱۳۷۰ به بعد توسط مسئولان،  نخبگان، رسانه ها و مراکز علمی، پژوهشی و آموزشی

۶٫ و….

د) مصادیق مدیریت جهادی

۱-    اقدامات جهادی در محرومیت زدایی از روستاها و مناطق محروم در ابتدای انقلاب

۲-    مدیریت هشت ساله دفاع مقدس

۳-    محرومیت زدایی با طرح جهاد سازندگی پس از سالهای دفاع مقدس

۴-    مدیریت بحران های طبیعی مثل زلزله بم

۵-    پیشرفت فن آوری هسته ای، نانو تکنولوژی، سلول های بنیادی، هوا و فضا و…

۶-    و….

و) دستاوردهای مدیریت جهادی

۱-  افزایش کارآمدی حکومت دینی و نظام اسلامی در اداره جامعه.

۲-  ارتقائ ضریب امنیت ملی از طریق کسب رضایتمندی مردم.

۳-  تولید قدرت نرم در ابعاد مختلف و خنثی سازی تهدیدات نرم

۴-  شکوفا سازی خلاقیت های فردی و نوآوری.

۵-  شناخت و به فعل رساندن ظرفیت های نهفته.

۶-   نقش آفرینی بیش از پیش مردم در فرآیند پیشرفت و توسعه.

۷- حاکمیت یافتن روحیه ایثارگری  و باورها و آموزه های اسلامی

۸- و…

 

پیوست؛ مقالات برگزیده انقلاب اسلامی و مدیریت جهادی

فهرست

مقاله اول؛ فرهنگ جهادی در اندیشه امام خمینی… ۴

 مقاله دوم؛ مدیریت جهادی تجربه‌ای موفق در جمهوری اسلامی ایران.. ۸

مقاله اول؛ فرهنگ جهادی در اندیشه امام خمینی

 گنجینه گهربار بجای مانده از فرمایشات خردمندانه حضرت امام بستر اصلی را برای بازیابی معیارها و جهت گیریهای مبنایی وزارت جهاد کشاورزی در زمینه های مختلف فراهم می کند. به همین سبب شناخت ابعاد و زوایای گوناگون روحیه جهادی از منظر بانی آن همیشه و خاصه در شرایط فعلی پس از ادغام و تحولات حاصل از آن ضرورتی است انکارناپذیر. به این منظور ما در مقاله حاضر با سیری اجمالی در گستره افکار امام عظیم الشان به تشریح فرهنگ جهادی بعنوان طریقتی نوین عناصر اساسی آن جهت گیریها و بایسته های آن و بطور کلی معیارهای بنیادین این فرهنگ پرداخته ایم.

کلام اول

قل انما اعظکم بواحده آن تقوموا لله مثنی و فردی

اندیشه های تابناک حضرت امام ـ بزرگ جهادگر عصر ما ـ در زمینه فرهنگ و روحیه جهادی گنجینه گرانبهایی برای نیل به توفیقات مضاعف و فزاینده جهاد کشاورزی است. به همین علت می توان گفت ژرف نگری در رهنمودهای امام راحل منشور حرکت و تلاش جهادگران را در مسیر زندگی شغلی شان بخوبی نمایان می کند. این مهم بعلاوه تاکیدات مقام معظم رهبری مبنی بر ضرورت تقویت فرهنگ جهادی ما را بر آن داشت تا با کالبد شکافی فرامین حضرت امام از سال ۵۸ تا ۶۸ معیارهای بنیادی این فرهنگ عناصر اساسی جهت گیریهای کلی و بایسته های آن را استخراج و ارائه نمائیم. امید است در این زمینه توفیق لازم حاصل شده باشد.

فرهنگ جهادی طریقتی نوین

در نخستین صبحگاهان پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی که نسیم تحول و امید و سرافرازی و آبادانی ملت و کشور وزیدن گرفت و بیرق استقلال و آزادی بر بامسرای این دیار به اهتزاز درآمد جهادگر بزرگ امت ما ـ خمینی کبیر ـ بانگ سازندگی و نوسازی سرداد و فریاد برآورد که “خرابیها زیاد هست و ما باید به همت ملت آن خرابیها را ترمیم کنیم…. همه قشرهای ملت زن و مرد پیر و جوان دانشگاهی و دانشجو مهندسان و متخصصان شهری و دهاتی همه با هم باید تشریک مساعی کنند و این ایران را که خراب شده است بسازند… و سازندگی و جهاد سازندگی را شروع کنند. ” این فرمان آغازی بود بر طریقتی نوین بنام “فرهنگ جهادی” که با دم مسیحایی خورشید جماران پی ریزی شد و طی سالیان چند در پیچ و خم حوادث و رویدادهای بیشمار انقلاب و در عرصه ها و میادین مختلف خدمت رسانی به مناطق محروم و دفاع مقدس و در کوران عداوتهای ضد انقلاب و شهید و مجروح شدن جمعی از جهادگران شجاع این فرهنگ نوین سازمانی چنان تکوین تکمیل و صیقل یافت که متمایز و برتر از همه فرهنگهای سازمانهای سنتی و وارداتی و ناکارآمد پیشین گردید.

عناصر اساسی فرهنگ جهادی

فرهنگ جهادی بر سه عنصر کلی و اساسی استوار است که بدون این عناصر شاکله وجودی آن از میان می رود. این عناصر عبارتند از:

اول) عشق به ارزشهای مقدس اسلام ناب محمدی اسلامی که به زعم امام راحل “غرب و در راس آن آمریکای جهانخوار و شرق در راس آن شوروی جنایتکار را به خاک مذلت خواهد نشاند. (که خوشبختانه شوروی سابق چنین شد و آمریکا نیز چنین خواهد شد) اسلامی که پرچمداران آن پابرهنگان و مظلومین و فقرای جهانند و دشمنان آن ملحدان و کافران و سرمایه داران و پول پرستانند. اسلامی که طرفداران واقعی آن همیشه قدرتمندان بازیگر و مقدس نمایان بی هنرند”

در فرهنگ جهادی اسلام راستین اسلام ناب محمدی است و به لحاظ همین ویژگی است که حضرت امام خطاب به حاملان این فرهنگ می فرماید: “فرزندان عزیز جهادی ام ! به تنها چیزی که باید فکر کنید به استواری پایه های اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و سلم است”

دوم) عشق به امام و ولایت در تار و پود فرهنگ جهادی اطاعت از امام و ولایت موج می زند و چنان شور و نشاطی در وجود جهاد گران ایجاد می کند که همچون رایحه دل انگیز جنه الماوی شیفتگانش را مجذوب خود می نماید بطوریکه با هر فرمان او سر از پا نشناخته و چون پیروان موسای کلیم به هر بحر و بر پرخطری پا می نهند. از سازندگی روستاها و سنگر سازی دفاع مقدس و بازسازی مناطق جنگ زده گرفته تا خطه های سیل زده زلزله زده و محروم واقصی نقاط دور افتاده عرصه گامهای مستحکم و سازنده آنان است.

براستی که تعبیر دل نشین “از تو به یک اشاره از ما بسر دویدن” مصداق بارز چنین فرهنگی است. چنانکه رهبر معظم انقلاب نیز بر این نکته تصریح فرموده اند که جهادگران عاشق امامند و رگ جانشان به امام وصل است.

به همین علت بود که حضرت امام از همان ابتدا نماینده ای از سوی خود در میان جهادگران تعیین کردند که نقش اساسی در برقراری ارتباط متقابل و استحکام و استقرار فرهنگ جهادی ایفا نموده است

سوم) عشق به خدمتگزاری خالصانه بدون شک شیفتگی به اسلام ناب و ولایت بستر ساز عشق دیگری است که همان “خدمتگزاری به مردم” می باشد. چرا که در فرهنگ جهاد کار نه فقط یک وظیفه صرف اداری بلکه امری مقدس و عبادی شمرده می شود. در حقیقت فلسفه اجرایی همه سیاستها طرحها برنامه ها و پروژه های سازمانی در فرهنگ جهاد خدمت خالصانه و صادقانه به مردم خصوصا محرومان و مستمندان است. به همین سبب در فرهنگ جهاد خدمت خالصانه به بندگان خدا و رفع مشکلات و مصائب آنان و تامین نیازهای اساسی شان عبادت محسوب می گردد.

چنانکه کارنامه درخشان این فرهنگ حاکی از آن است که وجب به وجب نقاط دورافتاده و ناشناخته و محروم این مرز و بوم مزین به تلاش و پیکار جهادگران میباشد. بطوری که ستمدیدگان و خان گزیده ها و روستائیان عزیز هنوز خاطرات خوش آن دوران را در محافل خود زمزمه می کنند.

براستی چه زیبا امام بزرگوار در آخرین پیام خود عنصر خدمتگزاری جهادگران را توصیف کرده است: “عشق جهاد در خدمت به اسلام و مردم چشم دل عشاق خدمت به دین و مردم را روشن نموده است. شجاعت دلیرمردان و شیرزنان جهادی مان در جهادمان علیه کفر و بیداد زبانزد خاص و عام است. وسعت دامنه گذشت و ایثار مردان و زنان جهاد جنگ و صلح بزرگ و کوچک فقیر و غنی این مرز و بوم را فرا گرفته است”

جهت گیری های بنیادی فرهنگ جهادی

براساس رهنمودهای حضرت امام دو جهت گیری اساسی برای فرهنگ جهادی وجود دارد که جهادگران می بایست همه فعالیتها و برنامه های خود را معطوف به آن دو نمایند.

۱ ـ جهت گیری اعتقادی: در عرصه اعتقادی فرهنگ جهاد در مسیر استوار کردن و ترویج و تحکیم اسلام ناب محمدی (ص) پیش می رود. تا آنجا که حضرت امام خطاب به فرزندان جهادی خود می فرمایند به تنها چیزی که باید فکر کنید استواری پایه های اسلام ناب محمدی (ص) است.

به همین علت امام بزرگوار کرارا حاملان فرهنگ جهاد را توصیه به خودسازی اخلاص در کارها جهاد با نفس و پرهیز از انحراف نموده اند. بنابراین جهت گیری اعتقادی مهمترین نوع جهت گیری در فرهنگ جهادی است و معیار اصلی سنجش ارزشی بودن و قداست فعالیتها و هر نوع رفتار سازمانی بحساب می آید.

۲ ـ استقلال واقعی: حضرت امام همواره بر بریدن رگه های وابستگی به خارج و خود کفا کردن کشور که همان استقلال واقعی است بخصوص در بخش کشاورزی و امنیت غذایی تاکید نموده اند. در حقیقت امام راحل سمت و سوی همه سیاستها و برنامه های فرهنگ جهادی را از بعد اجرایی تنها و تنها نیل به خودکفایی و استقلال می داند نه چیز دیگر. چنانکه در آخرین پیام خود خطاب به جهادگران فرموده اند: “امیدوارم که از سیاست صحنه های سخت نه شرقی و نه غربی جمهوری اسلامی عبور کنید که اگر ایران را بر پایه استقلال واقعی پایه ریزی نکنیم هیچ کاری نکرده ایم” در جای دیگر می فرمایند: “ما باید خودکفا بشویم در همه چیز منجمله در قضیه کشاورزی” و باز در جای دیگر تاکید می کنند: “مسئله کشاورزی در کشور ما در راس امور است. به حمدالله مملکت از نظر منابع طبیعی همه چیزش خوب است. آب و زمین خوب دارد و مردمش آگاه و در فکر کشاورزی هستند” و “آن عده ای که می گویند از نظر کشاورزی نمی شود خودکفا شد اطلاع دقیق ندارند” بطوریکه “ایران می تواند یکی از استانهایش مال خودش را کفاف بدهد و مابقی صادر شود”

بایسته های فرهنگ جهاد

حال باید دید چگونه می شود هم عناصر اساسی فرهنگ جهاد را حفظ نمود و هم جهت گیریهای اعتقادی و اجرایی آن را جامه عمل پوشاند. به این منظور نیز می توان با غور در گلشن اندیشه های پر فیض امام راحل بایسته های زیادی را استخراج و بعنوان ملزومات فرهنگ جهادی ارائه نمود که بی تردید جهادگران یا حاملان این فرهنگ تنها با تمسک به این بایسته ها می توانند هم بر توفیقات اعتقادی خود یعنی استواری پایه های اسلام ناب محمدی بیفزایند و هم توفیقات اجرایی خود را که نیل به استقلال و خودکفایی است افزایش دهند. برخی از این بایسته ها از منظر امام عبارتند از:

۱ ـ توجه داشتن به خدا و اخلاص در کارها

۲ ـ خودسازی و جهاد با نفس یا جهاد اکبر در کنار تلاش و سازندگی

۳ ـ پرهیز از انحراف تخریب شلوغ کاری و امور خلاف مصلحت اسلام و انقلاب

۴ ـ داشتن روحیه اخوت اسلامی و همه با هم برای پیشبرد امور (به عبارت دیگر توجه به اصل مشارکت و مردم گرایی دینی)

۵ ـ رعایت قانون و انجام وظیفه و اجتناب از تداخل در سایر امور

۶ ـ تلاش بی وقفه و مستمر در کارها

۷ ـ داشتن روحیه گذشت ایثار و فداکاری

۸ ـ سنگرساز بی سنگر بودن در عرصه جنگ و دفاع (متناسب با شرایط و در عرصه های گوناگون)

۹ ـ اشتیاق خدمت به اسلام و مسلمین بخصوص محرومان جامعه

۱۰ ـ داشتن روحیه شجاعت و دلیری در انجام کارها

۱۱ ـ تلاش و پیکار بر علیه فقر و تنگدستی و رذالت و ذلت

۱۲ ـ کوشش برای نیل به آزادی واستقلال و خودکفایی واقعی بویژه در بخش کشاورزی

۱۳ ـ داشتن روحیه شور و نشاط اسلامی در کارها

۱۴ ـ آشنایی با علوم جدیدی که برای خدمت به مردم و آبادانی مملکت مفید است

۱۵ ـ اعتقاد به اولویت کشاورزی در توسعه کشور

۱۶ ـ الگو و نمونه شدن جهادگران برای سایر جوانان مسلمان و متعهد

۱۷ ـ انجام بیشترین خدمات با کمترین امکانات (خدمت بیشتر توام با صرفه جویی در بیت المال)

۱۸ ـ اطلاع رسانی اقدامات ارزنده فرهنگی و عمرانی از طریق صدا و سیما

۱۹ ـ بهره مندی از جمیع عوامل تاثیرگذار از جمله رسانه ها و نفوذ روحانیون برای جلب توجه و اعتماد مردم

۲۰ ـ تقویت روح ایمان در میان مخاطبان

۲۱ ـ اجتناب از دلسردی در هنگام بروز کسری بودجه یا مشکل در امور

۲۲ ـ نجات مظلومین از ظلم و گرفتاری

۲۳ ـ کوشش جهت انجام کارهای بسیار خوب و عالی برای اسلام و مسلمین

۲۴ ـ عبادت شمردن خدمت به مستمندان و محرومان جامعه

کلام آخر

کلام آخر اینکه بنظر حضرت امام که بانی و مبتکر اصلی فرهنگ و روحیه جهادی در عصر حاضر است جهاد شمایل دنیای آزادی واستقلال در عرصه کار و تلاش و پیکار علیه فقر و تنگدستی و رذالت و ذلت است.

همین فرهنگ جهادی بود که بزرگترین آبرو را به انقلاب اسلامی داد و باز همین فرهنگ بود که نهال انقلاب را در روستاها و شهرهای دورافتاده به گهل نشاند.

لذا نباید تردید به خود راه داد که بازگشت به فرهنگ جهادی ضرورتی است انکارناپذیر بطوریکه بارها این مهم توسط رهبر معظم انقلاب نیز مورد تاکید قرار گرفته است. چنانکه معظم له در یکی از سخنرانی های خود قبل از ادغام این وزارتخانه توصیه فرمودند که ارزشهای جهادی در وزارتخانه جدید حاکم شود و باز در سخنرانی دی ماه سال ۸۲ خود ضمن یادآوری این نکته که “آنچه انقلاب اسلامی به مردم ما داد فرهنگ جهادی بود. فرهنگ جهادی در همه صحنه ها و عرصه ها به کار می آید و در زمینه کارهای زیربنایی کشاورزی و دامداری و امثال اینها هم از اول انقلاب روح و فرهنگ جهادی وارد میدان شد” تاکید نمودند که “ما این روحیه را باید حفظ کنیم. این روحیه با کارعلمی و نظم تشکیلاتی هیچ منافاتی ندارد بلکه اتفاقا کار علمی را هم همین روحیه جهادی بهتر میکند… آن جایی که حرکت و روح جهادی وجود دارد انسان در ایمان آرمان و خدمت به دیگران حل می شود و خود را فراموش می کند. این روحیه را باید در جامعه تقویت کرد. کشاورزی و دامداری ما با این روحیه رونق واقعی خود را پیدا خواهد کرد. ” فرمایشات مقام معظم رهبری حاکی از نگرانی ایشان در این زمینه است. این نگرانی که به وضوح می توان در سخنرانی دی ماه سال ۸۲ معظم له مشاهده کرد.

امید است مجموعه قوانین ساختارها و بسترهای سازمانی و پرسنلی در وزارت جهاد کشاورزی چنان تدوین و تعریف شوند که هر روز بیش از گذشته روحیه جهادی در این تشکیلات و نظام بوروکراسی کشور تقویت گردد.

در پایان با ذکر دو توصیه از سفارشات و وصایای حضرت امام مطالبم را به پایان می برم:

الف) امیدوارم که از سیاست صحنه های سخت نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی عبور کنید که اگر ایران را بر پایه استقلال واقعی پایه ریزی نکنیم هیچ کاری نکرده ایم.

ب) وصیت من به همه آن است که با یاد خدای متعال به سوی خودشناسی و خودکفایی و استقلال با همه ابعادش به پیش و بی تردید دست خدا با شماست اگر شما در خدمت او باشید و برای ترقی و تعالی کشور اسلامی به روح تعاون ادامه دهید.

منابع و مآخذ

۱ ـ فرمایشات حضرت امام از صفحات متعدد “کتاب امام خمینی (ره) و جهاد سازندگی” ـ تالیف غلامرضا خارکوهی ـ چاپ موسسه تنظیم و نشر آثار امام نقل شده است.

۲ ـ فرمایشات مقام معظم رهبری از “کتاب ده سال تلاش” (چاپ وزارت جهاد سازندگی) و “مجله پیام جهاد کشاورزی” ـ شماره ۲۵ نقل گردیده است.

 مقاله دوم؛ مدیریت جهادی تجربه‌ای موفق در جمهوری اسلامی ایران[۲]

 چکیده :

با صدور فرمان حضرت امام در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۳۵۸، انبوه امت همیشه در صحنه، متشکل از اقشار مختلف مردم، اعم از زن و مرد، پیر و جوان، کارمند، نظامی، روحانی  و دانشجو به دعوت آسمانی آن حضرت لبیک گفته و جهادی برای ترمیم خرابیهای روستاها تشکیل دادند. جهادگران با عشق به ولایت و خدمت به مردم مسلمان و به منظور تحقق آرمانهای آن بزرگوار در همه صحنه‌های انقلاب حضور یافتند.

جهاد سازندگی با توجه به نحوه تشکیل و فعالیت خود ویژگیهای خاص دارد که در جایی دیگر اتفاق نیفتاد. این ویژگی در تمامی ارکان جهاد از جمله نظام مدیریتی جهاد نیز تحقق یافت. مدیریت جهادی متأثر از فرهنگ جهادی می‌باشد که به صورت یک رفتار در جهاد سازندگی بروز نموده است. از ویژگیهای مدیریت جهادی می‌توان مسئولیت‌پذیری، پرکاری و سخت کوشی، احساس رضایت از خدمت به مردم، رعایت شئونات اسلامی و اخلاقی در رفتار با ارباب رجوع، اخلاص و ده‌ها مورد دیگر را نام برد.

مدیریت در جهاد در قالب یک نظام شورایی به وجود آمد. این شورا سه عضو داشت و به همراه نماینده امام در جهاد سازندگی نظارت بر کارهای جهاد را بر عهده گرفتند. از بدو تأسیس جهاد سازندگی تاکنون تحولات کارکردی و در نتیجه تحولات مدیریتی فراوان داشته است که هدف این مقاله تبیین کردن ویژگیهای مدیریتی آن می‌باشد.

برای تحقق اهداف مقاله سعی شده است از تجارب شخصی نویسنده و سخنان شخصیتهای کشوری در خصوص جهاد استفاده گردد. در این رابطه مقاله به چهار بخش تقسیم می‌شود. پس از مقدمه در بخش اول، ویژگیهای مدیریت جهادی در بخش دوم آورده می‌شود. بخش سوم به معرفی مدل مدیریت جهادی می پردازد.نتیجه گیری و پیشنهادها در بخش چهار بیان می‌گردد.

۱– مقدمه

بعد از به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی ایران، رهبر کبیر انقلاب با فرمانی تاریخی مردم را به جهاد خواند، به جهادی برای ساختن ویرانه‌ها، برای زدودن جهل‌ها، به جهاد علیه نظام استثماری حاکم بر روستا، علیه ستم، علیه غارت و چپاولی که سالهای سال بر جان روستاها رفته بود. جمعی از مردم مسلمان و متعهد و برومند ایران اسلامی به قصدقربت و در جهت خدمت به قشر مستضعف و محروم راهی روستا شدند. جهاد، مرکزی برای پرورش انسانها و رشد نیروهای مؤمنی که آمادگی داشتند که در تخصصهای بالا و تعهدهای فراوان کار کنند تبدیل گردید. نیروهای مؤمن به انقلاب با انگیزه‌های ارزشی و انقلابی به جهاد سازندگی پیوستند و در شکل آن تأثیر گذاشتند و روحیه خاص در آن ایجاد کردند. بطوری که رهبر انقلاب فرمودند: “جهاد سازندگی از معجزات انقلاب اسلامی و از ارجمندترین دستاوردهای انقلاب است.”(روابط عمومی، ۱۳۵۹: ۷)

هر چند که در ابتدای کار نه سازمانی بود و نه مدیریتی متشکل، ولی پس از زمانی کم، جهاد انسجام لازم خود را بدست آورد. و نظام مدیریتی جهاد شکل گرفت. اساس مدیریت در نظام جهادی بر پایه رهبری و هدایت انسانها به سوی وظایف خودشان و به سوی سازندگی پایه‌گذاری شد. مدیران در جهاد وظیفه هدایت، رهبری و نقش سوق دادن انگیزه هارا برای کار و تلاش داشتند. مدیران جهادی در همه عرصه‌ها و زمینه‌ها، تلاش خود را بر این گذاشته‌اند که با امر رهبری و اطاعت از رهبری در تمام صحنه‌های حساس انقلاب حضور رسانند و به عنوان بازوی انقلاب باشند. مدیران جهاد از متن جامعه برخاستند و به همین جهت رابطه‌ای عمیق با بقیه جامعه داشته و از این عامل به بهترین نحو در اجرای کارهای جهاد بهره‌برداری کردند. ارزشهایی که مدیران جهادی به وجود آوردند توانسته تمایز آنها را از دیگر ادارات و سازمانها ایجاد کند. در این رابطه است که نظام مدیریتی جهاد از تمامی لحاظ می‌تواند به عنوان الگویی مناسب برای سازمانها و دستگاههای اجرایی کشور قرار گیرد. اکثر مسئولین همیشه جهاد را مورد تأیید قرار داده‌اند. بطوری که حضرت امام در آخرین پیام خود خطاب به جهادگران فرمودند:

” عشق جهاد در خدمت به اسلام و مردم چشم دل عشاق خدمت به دین و مردم را روشن نموده است.” (ایروانی،۱۳۷۹ : ۲۵)

برای نشان دادن دیدگاه مسئولین کشور نسبت به جهاد، سخنان بعضی از آنها ارائه می‌شود. مقام معظم رهبری خطاب به جهادگران فرمودند:

” جهاد سازندگی به حقیقت یکی از زاده‌های انقلاب است و برکات آن در جنگ و صلح، در دفاع و سازندگی برای همه مشهود بود و امیدوارم که روز بروز این نهاد مقدس تقویت شود.”

۲- ویژگی‌های مدیریتی جهاد

تاریخچه تشکیل جهاد سازندگی نمایانگر رهیافت‌های جدید مدیریتی است که منجر به تحولات شگرفی در عرصه مدیریت کلان و مدیریت میانی جامعه گردیده است. عملکرد مثبت جهاد در مقایسه با سایر دستگاههای اجرایی مؤید این نظریه است.

مدیریت جهادی چه ویژگیهایی دارد که توانسته الگو برای سایر دستگاههای اجرایی شده و این نهاد را نسبت به دیگر دستگاهها متمایز نماید؟ مقام معظم رهبری در دیدار با جهادگران در تاریخ ۲۰/۱۱/۷۶ در مقابل ویژه گیهای مدیریت جهادی بعضی از آفتهای سازمانهای دولتی را چنین دسته بندی کردند:

۱- عدم احساس مسئولیت در اجرای مجموعه‌ها

۲- غلط بودن شکل چیدن افراد

۳- پرداختن مسئولان سطح بالا به خود

۴- عدم ارتباط مناسب سازمانی بین مدیران با کارکنان

و اما خصوصیت مدیر جهادی برخاسته از مکتب و مفاهیم اعتقادی او است. این ویژگیها منبعث از ارزشهای اسلامی می‌باشد. بطور معمول در جهاد، باتقواترین و متخصص‌ترین افراد در رده‌‌های مدیریت برگزیده می‌شوند.

از جمله دلایل توفیق مدیر جهادی، درک ضروریات و نیازهای جامعه بوده و با سرعت و آینده‌نگری، کار جهاد را انجام دادن است. مدیریت همراه با روح معنوی و دینی و شعور انقلابی که توانسته الگو برای سایر دستگاههای اجرایی شود. مقام معظم رهبری درباره خصوصیات جهاد در مصاحبه‌ای فرمودند:

” از ویژگی جهاد سازندگی جوان بودن آن است زیرا جوانی یک حالت درخشندگی دارد. گرچه جوان تجربه ندارد اما یک چیزی معادل تجربه دارد و آن عبارت از شور و شوق و احساس و گستاخی و خطرپذیری است.

از خصوصیت جهاد این است که مقرراتی برای خودش پیدا کرد و این مسأله خیلی حائز اهمیت است.”

بطور کلی ویژگیهای مدیریتی جهاد را می‌توان به صورت زیر دسته‌بندی کرد.

۱-۲- مدیریت برای خدا:

در مدیریت برای خدا ضمن اینکه دو اصل عدم تقدم برخدا و رسول و همچنین ایمان به آخرت محور اندیشه‌ها و کارها قرار می‌گیرد، رفتارهای مدیر در کلیه شئون با یکدیگر تزاحمی نداشته و در کلیه وضعیتها با هم هماهنگ بوده و حرکات با یکدیگر تعامل مثبت دارند. یک مدیر الهی مسئولیت را به عنوان امانت الهی می‌داند و به دنبال رضایت اوست.

حضرت امام در جمع مسئولین جهاد می‌فرمایند که برای خدا به بندگان خدا خدمت کنید و ثنا و اجر را از او طلب کنید که او جزای شما را و اجر شما را عطا می‌فرماید. آن چیزی ک حجم عمل را زیاد می‌کند ولو حجم مادیش کم است و آن لله بودن و اخلاص است. لذا یکی از خصوصیات مدیرجهاد، اعتقادی کار کردن و کار برای خدا و تلاش برای زدودن فقر و محرومیت از روستاها است. او با اخلاص و تقوا و احساس رضایت از خدمت به مردم و روحیه کار بدون چشم داشت، کار می‌کند. کار برای او عبادت است.

مدیریت جهاد، مدیریت ایثاری و داشتن هدفی والا و برتر از اهداف مادی است. هیچ یک از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و حتی وضعیت خانوادگی، او را از مسیر اصلی دور نمی‌کند. او اولویت کار جهاد را بر کار خانواده قرار می‌دهد. در این رابطه است که حضرت امام در خرداد سال ۵۹ خطاب به جهادگران می‌فرمایند:

” همه احساس می‌کنند این زحمتهایی که می‌کشند نظیر همان جوانهایی که در صدر اسلام زحمت می‌کشیدند که دنبال این نبودند از مردم اجرتی بگیرند، است.”

مقام معظم رهبری نیز به جهادگران این گونه خطاب فرمودند:

” مدیران جهاد این احساس را دارند که برای به نوا رساندن انسانهای بینوا رنج می‌برند و آن روستایی محروم و بینوا از تلاش آنها لذت می‌برند.”

  ۲-۲- مدیریت ولایتی:

از آنجاییکه تأسیس جهاد بر مبنای فرمان ولی فقیه و رهبر انقلاب می‌باشد، اطاعت و تبعیت از ولایت فقیه و التزام عملی به آن از اولین و مهمترین خصوصیت مدیریت جهادی است. این اعتقاد از طریق دفتر نمایندگی ولایت فقیه در جهادسازندگی نهادینه شد.

۳-۲- انعطاف پذیری ساختار و تشکیلات مناسب با شرایط:

تغییرات تشکیلاتی متناسب در دوره‌های زمانی مختلف با توجه به وظایف و شرایط خاص زمانی از جمله ویژگیهای جهاد در دوره‌های مختلف می‌باشد. مدیران جهاد در هر زمان متناسب با نیاز خود آیین نامه‌هایی را طراحی کردند. ایجاد نظام اداری غیر متمرکز، مطرح کردن شخصیت حقوقی مستقل برای جهاد استانها تحت عنوان سازمان، از طرحهای نو محسوب می‌گردد که جهاد برای خود طراحی نمود. البته مدیران جهادی با بازخوردگیری از نتایج تغییرات تشکیلاتی و آیین‌نامه‌ای به دنبال رسیدن به یک ساختار تشکیلاتی بهینه بوده است.

۴-۲- مدیریت داوطلبانه، تحول آفرین، پویا و انعطاف ‌پذیر در مأموریتها:

استقبال جهاد از پذیرفتن مسئولیتهای خطیر در هر دوره با توجه به نیاز انقلاب و تطبیق آن با تشکیلات جهاد از معرفهای بارز پویایی در جهاد است. روحیه ریسک پذیری یکی از ویژگیهایی است که مدیران جهادی با این روحیه توانسته‌اند با سختیها درآویزند و با مشکلات دست و پنجه نرم کنند. برای این کار جهاد با انعطاف مناسب برای انجام هرگونه فعالیت لازم و تغییر و تحول مناسب با وظایف و مأموریتها در مقطع حساس و قالبهای مناسب، خودش را سازماندهی کرده است. مدیر جهادی در قبول وضع موجود ناآرام بوده و به دنبال ایجاد تحول می‌باشد. البته در انجام مأموریتها انعطاف لازم را نیز دارد. روحیه توکل از روحیه هایی است که در درون جهاد همیشه زمینه مناسب را برای رشد فراهم کرده است و مدیر جهادی همیشه آماده پذیرش مسئولیتهای جدید و مهم در سطح کشور را دارد.

۵-۲- خودباوری:

ویژگی خودباوری یکی از اصول مورد استفاده در عمر سازمانی جهاد می‌باشد. این خصیصه با خون و فرهنگ انقلاب و جهاد عجین شده است. انجام کارهاییکه برای بار اول توسط جهاد تجربه شده دلالت بر استفاده صحیح از این ویژگی دارد. این ویژگی مدیریت جهادی الهام گرفته از فرمایشات امام خمینی(ره) در بهمن ماه سال ۱۳۵۸ به جهادگران می‌باشد. ایشان خطاب به جهادگران فرمودند:

“انشاءاله این جهاد سازندگی ایران را خودکفا کند.”

با توجه به این ویژگی جهاد درخصوص انجام طرحهای کلان و زیربنایی و به وجود آمدن ساختار تشکیلاتی متناسب با آن نیازها، پیشتاز می‌باشد.

۶-۲- توجه به نیروی انسانی به عنوان منابع مهم کاری:

عمده‌ترین سرمایه جهاد سازندگی نیروهای انسانی هستند که با احساس تکلیف معجزات چشمگیری را انجام می‌دهند. دیدگاه مدیران جهاد با این سرمایه عظیم از ویژگیهای ذیل برخوردار است:

۱- توجه خاص به کرامت والای انسانی نیروها و نگهداری آنها در جو معنوی از سرلوحه کارهای مدیر جهادی است.

۲- عدم برخورد ابزاری با آنها

۳- حساسیت نسبت به حل مشکلات آنها. همیشه زمانی برای گوش دادن به مسائل آنها در نظر می‌گیرد. در مراسم شادی یا غم کارکنان در خارج از محل کار شرکت نموده یا نماینده‌ای به مراسم اعزام می‌دارد. حتی‌الامکان با مشکلات آنها آشنا شده و در رفع آن بطور اساسی می‌کوشد.

۴- توقع از نیروها در حد توان آنها

۵- توجه به افزایش دانش و مهارت از نکات بارز جهاد می‌باشد. مدیر جهادی با توجه به تغییرات و تحولات سریعی که در جهان امروز وجود دارد، آموزش مداوم، منظم و اصولی کارکنان را ضروری می‌داند. لذا آموزش برنامه‌ریزی شده و همیشگی از کارهای مدیر جهادی است. مدیر جهادی در آموزش نیروهای جهاد خست به خرج نمی‌دهد.

۶- ایجاد ارتباط عاطفی با کارکنان. مدیر با برگزاری جلسات خارج از محل کار به ایجاد رابطه عاطفی با کارکنان کمک می‌نماید.

۷-۲- پرکاری، سخت‌کوشی، خستگی ناپذیری و سرعت عمل در کارها:

از آنجاییکه مدیر جهادی در کارها انگیزه عبادی دارد، او در برابر سختیها ایستادگی کرده و اراده قوی در رفع مشکلات دارد. او به موقع در محل کار حضور پیدا می‌کند و آخرین کسی است که از اداره جهاد خارج می‌شود. او در کارها دارای تعهد و صداقت می‌باشد. توجه به کار و سرعت انجام آن با در نظر گرفتن شرایط و نیازها جامعه از اهداف مدیر جهادی است. بطوری که مقام معظم رهبری در بسیاری از سخنرانیهای خود تأکید بر سرعت عمل جهادگران دارند.

عشق، صبر، ایمان و توکل به خداوند منان، پایبندی به انجام فرایض دینی و مذهبی، کم توقع بودن، آمادگی پذیرش مسئولیت، انعقادپذیری، خلوص در کارها،  دینداری، مردم باوری،  اخلاق حسنه،  تلاشگری،  خطرپذیری،  تعصب کاری، بها دادن به نیروها، از خود‌گذشتگی، خستگی‌ناپذیری، داشتن وجدان کاری، خلاقیت و ابتکار عمل در کارها، دوری از تشریفات زاید، احساس الفت و یکی بودن با نیروها، صداقت درکارها، رعایت شئونات، روحیه شهادت‌طلبی و ایثارگری همه و همه این خصیصه‌ها از ویژگی‌های مدیریت جهادی است که در طول بیش از بیست سال که از عمر جهاد می‌گذرد همچنان پابرجا و عامل این شده است که مدیران جهاد مقبولیت بالایی در بین مسئولین کشور برخوردار هستند.

۸-۲- مدیریت مشارکت‌پذیر:

لبیک اقشار مختلف مردم اعم از دانشجو، کارمند، بازاری و … به فرمان حضرت امام خمینی (ره) درخصوص حضور در جهاد سازندگی و سرلوحه قرار گرفتن شعار”همه با هم” نشان دهنده توجه به مشارکت مردمی در جهاد دارد.

مدیر جهادی مردم را دوست داشته و باور دارد که عزیزترین مردم نزد خدای رحمان، روستاییان محروم، مستضعف و مؤمن هستند. ارتباط نزدیک با مردم موجب تلفیق دانش نو با دانش بومی شده است که در نتیجه با شناخت هر چه بیشتر معضلات، راهکار برای مشکلات سریع انجام می‌گیرد.

از یک سو روابط بین مردم و جهاد، روابطی بسیار ساده، بی‌آلایش و خودمانی بوده که باعث ایجاد محبت جهاد در دل مردم شده و از سوی دیگر روابط بین نیروها و مدیر در جهاد بسیار انسانی و دوستانه است.

مدیریت در جهاد به صورت شورایی به وجود آمد که فرهنگ مشارکتی کار کردن را در جهاد پایه گذاری نمود. این ویژگی در بالاترین مقطع تصمیم‌گیری جهاد در وزارت و همچنین در استانها باعث شده که تصمیم‌گیری و مدیریت جهادی بر مبنای تخصص نیروهای جهاد و کارآمدیهای آنها در انجام وظایف باشد. ایجاد فضای صمیمی و مسالمت‌آمیز و برادرانه در حل مسائل و مشکلات و تحمل یکدیگر در مقابل حل مسائل از ویژگیهایی است که هرکس می‌تواند در درون جهاد آن را حس کند و این زمینه همکاری همه اعضاء را فراهم کرده است.

ارتباط با مردم و برخورد خوب با آنها و استفاده از امکانات، نیروها و ابتکارات آنها از ویژگی‌های جهاد است. بطوریکه حضرت امام در آبان ماه سال ۱۳۵۸ در تأیید این امر خطاب به جهادگران فرمودند:

” این همدردی که پیدا شده است اسباب اطمینان است. اینها اسباب این می‌شود که خود آن اهالی آنجا هم به کار واداشته می‌شوند.”

اعتماد داشتن به نیروهای جهاد، اهمیت دادن و لحاظ کردن نظرات آنها، میدان دادن و تفویض اختیار به جهادگران از ویژگیهای مدیریت جهادی است. از انتقاد آنها نمی‌هراسد و پاسخگوی به سئوالاتشان می‌باشد. هر چند که در محل کار مهربان و صمیمی می‌باشند اما در کارها جدی و قاطع هستند. احترام متقابل مسئول و نیرو در جهاد وجود داشته و اصل این نکته که هر یک از نیروهای جهاد تنها از یک رئیس مافوق دستور گرفته و رعایت سلسله مراتب و تعیین خطوط اختیار و ارتباط در بین جهادگران وجود دارد.

۹-۲- نهادینه کردن اخلاق و ارزشهای دینی در محیط کار:

رعایت شئونات اسلامی و اخلاقی در رفتار با ارباب رجوع، حساسیت به مسایل شرعی و حفظ شعائر و ظواهر اسلامی در محیط کار از ویژگی‌های مدیریت جهادی است. مدیران جهادی همیشه با توجه به این فرمان امام عمل می‌نمایند:” علاوه بر اینکه جهاد سازندگی می‌کنید جهاد با نفس خودتان هم بکنید.”

۱۰-۲- مدیریت قناعتی با اهمیت دادن به بیت‌المال:

دلسوزی در جهت حفظ بیت‌المال و استفاده از آن در جای خود و انجام کارها با کمترین هزینه و بیشترین راندمان و کارآیی از ویژگی های مدیر جهادی است. با توجه به وصیت نامه الهی سیاسی حضرت امام (ره) که فرمودند: “بودجه‌ای که از آن ارتزاق می‌کنید مال ملت است و باید همه خدمتگزار ملت و خصوصاً مستضعفان باشید.” از تجملات پرهیز کرده و تعهد و دلسوزی در حفظ بیت‌المال می‌کوشد و از اسراف در هزینه‌ها دوری کرده و با آن مقابله می‌کند.

۳-  مدل مدیریت جهادی

شاید بتوان قرن بیستم را قرن خلق مدلها و تئوریهای مهم مدیریت به شمار آورد.ایجاد یک سازمان، فرایندی است که توجه خود را به رفتار، زمینه ها و ساختار معطوف می دارد. در این رابطه ارزشها و مفاهیم سازمانی جهادسازندگی را می توان در قالب نظری مدل سه شاخگی (ساختار، رفتار و زمینه)ارائه نمود.

منظور از بعد ساختار، همه عناصر، عوامل و شرایط فیزیکی و غیر انسانی سازمان می باشند که با نظم، قاعده و ترکیب خاصی بهم پیوسته و چهار چوب و بدنه فیزیکی سازمان را می سازند. همچنین بعد ساختاری مدل بر اساس یک رویکرد وظیفه‌ای و فرآیندی به مدیریت تبیین شده است و بر این پایه که مدیریت یک فراگرد است (رضاییان، ۱۳۸۰: ۸) متغیرها نقش بیشتری در مدیریت منابع انسانی به عنوان محوری‌ترین موضوعات مطرح در شناخت مدیریت در نظر گرفته شده‌اند.  عامل  مدیریت برای خدا و عامل مدیریت ولایتی و  عامل  انعطاف پذیری ساختار و تشکیلات مناسب با شرایط در این بعد مد نظر قرار گرفته شده است.

منظور از بعد رفتاری، انسان و روابط انسانی در جهادسازندگی می باشند که با نرم های رفتاری، ارتباطات (غیر رسمی) و الگوهای خاصی به هم پیوسته و محتوای اصلی جهادسازندگی را تشکیل می دهند که در واقع عوامل زنده سازمان محسوب می شوند. عوامل ساختاری و رفتاری «درون سازمانی» می باشند. عامل  مدیریت داوطلبانه، تحول آفرین، پویا و انعطاف ‌پذیر در مأموریتها و عامل  خودباوری و عامل  توجه به نیروی انسانی به عنوان منابع مهم کاری وعامل پرکاری، سخت‌کوشی، خستگی ناپذیری و سرعت عمل درکارها  در این بعد مد نظر قرار گرفته شده است.

منظور از بعد زمینه تمام شرائط و عوامل محیطی و «برون سازمانی» می باشند که به سازمان محیط بوده و سیستم های اصلی یا ابر سیستم های سازمان را تشکیل می دهند. بعد زمینه مهمترین و اصلی ترین بعد است و نه تنها بقاء و رشد دو بعد دیگر بلکه بوجود آورنده‌ی دو بعد دیگر نیز در جهادسازندگی بوده و خلاصه بقاء و رشد کلی جهادسازندگی بدان وابسته بوده است عامل  مدیریت مشارکت‌پذیر و  نهادینه کردن اخلاق و ارزشهای دینی در محیط کار و  مدیریت قناعتی با اهمیت دادن به بیت‌المال در این بعد مد نظر قرار گرفته شده است.

.ارتباط بین عوامل ساختاری- رفتاری- زمینه‌ای به نحوی است که هیچ پدیده یا رویداد سازمانی نمی‌تواند خارج از تعامل این سه بعد صورت گیرد. بدین معنی که نوع روابط موجود بین این سه بعد از نوع لازم و ملزومی بوده وبه مثابه سه شاخه روییده از تنه واحد حیات سازمان می‌باشند. در چنان رابطه‌ای الزاماً عوامل ساختاری- رفتاری- زمینه‌ای بطور وقفه‌ناپذیر و به شکل روابط سیستمی دائماً با هم در تعامل بوده و در واقع سه بعد ساختار- رفتار- زمینه سه گونه از یک نوع (عمدتاً از نوع غالب زمینه) بوده و بین آنها به هیچ وجه سه گانگی حاکم نبوده بلکه سه گونگی حاکم است. بنابراین تمایز و تشخیص این سه جنبه ا زحیات سازمانی صرفاً نظری بوده و فقط به منظور تجزیه و تحلیل و شناخت مفاهیم و پدیده‌های سازمانی می باشد (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۷۷: ۳۱۶)

پتیگرو در فرآیند دگرگونی‌های راهبردی سازمان و تغییرات استراتژیک به ابعاد سه گانه «متن، محتوا و فرآیند» توجه می کند و متن و زمینه را به عوامل بیرونی و درونی را شامل منابع، توانمندیها، فرهنگ و سیاست‌شناسی در سازمان تلقی می‌نماید (رحمان سرشت، ۱۳۷۷:‌ ۳۲۴)

در مدل سه شاخگی فرهنگ سازمانی به عنوان یکی از شاخصه‌های مهم بعد زمینه در نظر گرفته می‌شود و در این باره گفته شده است که:‌ «به زبان پژوهشی اگر متغیرهای ساختاری را به عنوان متغیر مستقل (x) و متغیرهای رفتاری را به عنوان متغیر وابسته (Y) فرض نماییم، متغیرهای زمینه یا فرهنگ سازمانی متغیر میانجی یا مداخله‌گر خواهد بود. و اگر متغیرهای رفتاری را به عنوان متغیر مستقل (X)  و متغیرهای ساختاری را عنوان متغیر (Y) فرض نماییم، متغیرهای زمینه یا فرهنگ سازمانی، متغیرهای نهانی را تشکیل خواهند داد. چون این نوع متغیرها در هر دو صورت متغیرهای «برون سازمانی»‌بوده و عوامل ساختاری و رفتاری را خواه ناخواه تغییر یا تعدیل می‌نماید. جستجو برای عوامل متغیرهای فرهنگ سازمانی حساس ترین و مشکل‌ترین بخش جستجو برای یافتن علل و عوامل مؤثر بر بعد رفتاری و بعد ساختاری می باشد زیرا محل تلاقی معیارهای، متغیرها و «ارزش‌های درونی» یک سازمان با شاخص‌ها، متغیرها و «‌ارزش‌های برونی» یا اجتماعی است. (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۷۷: ۳۲۱)

به این ترتیب بعد زمینه برای شناسایی و آسیب‌شناسی مدیریت شامل هم عوامل درونی و هم بیرونی خواهد بود که در این خصوص فرهنگ سازمانی به معنای «مجموعه ای از ارزشهای کلیدی، باورهای مشترک و درکی که اعضا و کارکنان از سامان دارند» (دفت، ۱۳۷۴:‌ ۶۶۱) به عنوان یک موضوع مهم در بعد درونی زمینه مورد توجه قرار گرفته است. همچنین موضوعاتی هم‌ چون سیاست و تعهد سازمانی از مقولاتی است که به عنوان بستر و زمینه‌های درون سازمانی مورد توجه می‌باشد.

ابعاد و مؤلفه ها و شاخص‌ها در مدل مدیریت جهادی می تواند عوامل متعددی باشد که در این مدل ده عامل ارائه شده است. در جدولشماره  ۱ به طور کامل عوامل ارائه شده است:

جدول (۱): ابعاد و مؤلفه ها و شاخص‌ها در مدل مدیریت جهادی

 ۱ – بعد ساختاری

         ۱-۱-   مدیریت برای خدا

         ۲-۱- مدیریت ولایتی

        ۳-۱-  انعطاف پذیری ساختار و تشکیلات مناسب با شرایط

۲- بعد رفتاری

         ۱-۲-   مدیریت داوطلبانه، تحول آفرین، پویا و انعطاف ‌پذیر در مأموریتها

         ۲-۲- خودباوری

        ۳-۲-  توجه به نیروی انسانی به عنوان منابع مهم کاری

        ۴-۲- پرکاری، سخت‌کوشی، خستگی ناپذیری و سرعت عمل در کارها

۳- بعد زمینه ای

۱-۳- مدیریت مشارکت‌پذیر

۲-۳- نهادینه کردن اخلاق و ارزشهای دینی در محیط کار

۳-۳- مدیریت قناعتی با اهمیت دادن به بیت‌المال