نگاهی به مساجد شهرستان سراب
- شناسه خبر: 12505
- تاریخ و زمان ارسال: 30 مرداد 1394 ساعت 14:59
- نویسنده: modir
به گزارش صدای سراب, به بهانه روز جهانی مسجد نگاهی کوتاه می کنیم به مساجد شهرستان سراب.
مساجد سراب و اطراف آن
مسجد جامع سراب یادگار قرن نهم هجری قمری است. این مسجد بدون مناره و گلدسته بوده از نظر ساختمانی عبارت است از یک شبستان بزرگ، یک حیاط کوچک، یک منبر و سه محراب . ۳۶ ستون اصلی و ۲۹ ستون کاذب و نیم ستون که طاقهای جناقی و گنبدهای مدور مسجد بر آنها نهاده شده است. درب ورودی شرقی دارای کتیبه ای مرمرین بوده است که با خط نسخ متداول دوره گورکانیان و ترکمانان آق قویونلو معاصر سلطنت ابوالنصر اوزون حسن آق قویونلو بوده و تاریخ آن به سال ۸۷۵ هجری قمری ثبت شده است. این کتیبه به همراه یک کتیبه دیگر که در حفاریها و خاک برداری داخل مسجد در جریان مرمت و بازسازی مسجد پیدا شده بود فعلاً در سازمان میراث فرهنگی استان نگهداری می شود.
مسجد دارای منبر چوبی ۷ پله بلندی است به طول ۳/۶ متر و به ارتفاع ۲/۱۰ متر و در بالای سطح شرقی , نام واقف آن با خط ثلث زیبا، از چوب سفید منبتکاری شده است.
مسجد جامع سراب سه محراب دارد که هر کدام از ویژگیهای خاصی برخوردار است. یکی از این محرابها بسیار نفیس و زیبا و از کاشی لعابدار برجسته است و با وجود صدمات مختلفی که دیده است، باز هم از زیبایی قابل توجهی برخوردار است.
اخیراً در حفاریهای به عمل آمده که جهت تعمیرات انجام می گرفت معلوم گردید که مسجد فعلی بر روی یک مسجد بسیار قدیمی احداث گردیده که آثار آن دیده می شود.
مسجد اوچ گوزلی (سه چشمه) :
در کوچه صراف ، در یک میدان گاهی کوچک ، واقع شده که از مغرب به خیابان مطهری و از مشرق به خیابان قدس منتهی می شود .
مسجد صدرالدین :
در کوچه پشت مسجد جامع این مسجد واقع شده است .
مسجد بخارلار (بخاران) :
در کوچه ستاری واقع شده است .
مسجد حاج عظیم :
در یک میدان گاهی در کوچه حاج عظیم واقع شده است . نمونه ساده ای است از مساجد دوره قاجار که به آجرهای رنگی و طرح لوزی بندی و ترکیب پنجره به طور متناوب نماسازی گردیده است . سقف تیره پوش با ستون های چوبی دارد . این مسجد تخریب شده است و از نو بنا می کنند .
مسجد شاهزاده (شازده) :
مسجد شاهزاده قاسم به جای مانده از دوران قاجار است و از نظر معماری تلفیقی از معماری قاجار و دوران پهلوی اول است.
گفتنی است مدت زمان زیادی از مرمت سازی و بهره برداری این مسجد نمی گذرد و هر روز نماز جماعت در این مکان مقدس برگزار می شود .
برگزاری مراسم دعای کمیل و دعای ندبه از سایر برنامه های فرهنگی مسجد شاهزاده قاسم است.
این مسجد معماری زیبایی دارد , شعری که با خط ساده در روی دیوار آن نوشته شده در لحظه ورود هر بیننده ای را با تمام سادگی خود مجذوب خود می کند.
آخدون عالمدن عجب کوه و بیابانه فرات
اولمادون قسمت حسینه , دونه سن قانه فرات
یاران ایچون سرین سوی هر لیل و نهار
قسمت حسینه اولمادی بو , بو آب خوشگوار
مسجد حاج سلطان :
در سر کوچه اهرلو قرار دارد که با نام جدید مسجد امام حسین نوسازی گردیده است .
مسجد قره داش :
در محله قره داش اسم آن به خاطر سنگ زیارت سیاهی است که در شبستان مسجد قره داش قرار دارد .
مسجد شیرعلی (آق مسجد) :
در محله قره داش روبروی مسجد قره داش قرار دارد .
مسجد شاهویردی :
در کوچه شاهویردی تازه ساز می باشد .
مسجد ایلانلو :
در کوچه ایلانلو واقع است .
مسجد اهرلو :
سقف تیره پوش و ستون های چوبی با سرستون های چوبی کنده کاری زیبا داشت که تجدید بنا کردند و آن ها را از بین بردند .
بالامسجد (مسجد کوچک) :
مسجد هوپانلو :
مسجد میانه (آرالق) : که کاملاً نوسازی شده است .
مسجد اسنق :
مسجد اسنق هریس مربوط به دوره ایلخانی است و در شهرستان هریس، روستای اسنق واقع شده و این اثر در تاریخ ۸ دی ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۵۴۳ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در روستای اسنق از توابع محال آلان بر آغوش بخش مهربان شهرستان سراب مسجدی با ستون ها و روبنای سنگی و سنگ نبشته های زیبا قرار دارد . این مسجد در وسط روستا میان حیاط وسیعی بنا شده است .در داخل مسجد منبر چوبی منبت کاری شده شکسته و درهم ریخته ای وجود دارد که همزمان با بنای مسجد ساخته شده است . بر روی قطعه ای از بازوی آن نام بانی مسجد ، صاحب فخرالدین محمد قید شده است . آثار باقیمانده از این منبر نشان می دهد که چند هنرمند توانا ، مدتی دراز صرف ساختن آن کرده اند .
اسنه یا اسنق روستای بزرگی است از دهستان آلان براغوش بخش مهربان که در ۱۳ کیلومتری جاده بستان آبادـ سراب و ۷ کیلومتری شرق مهربان واقع شده است. نام اسنه در کتاب «حدودالعالم» باسم «سراو» و میانه یک جا ذکر شده، و مؤلف کتاب آن را به داشتن مسجد سنگی مهم متعلق به اوایل قرن هشتم، و افسانههای متداول بین مردم آن حوالی بسیار ستوده است.
مسجد سنگی اسنق در وسط روستا، میان حیاط وسیعی بنا گردیده است. کف آن از سطح زمین یک متر بالاتر است. مسجد از یک ایوان و یک نمازگاه تشکیل یافته است. کف ایوان شکل ذوزنقه دارد، پای دیوارهای شمالی و جنوبی ایوان دو قاعده ذوزنقه محسوب میشوند. طول قاعده شمالی ۱۸۰ و طول قاعده جنوبی ۱۶۵ سانتیمتر است.
دو ستون سنگی یکپارچه مارپیچی نیز با سرستونها و پایههای حجاری شده بدیع، قسمت ایوان را نگه میدارد.
نمازگاه یا درون مسجد به شکل مربع مستطیل است، طولش ۳۵/۱۰ متر و از شمال به جنوب کشیده شده و عرضش ۸/۸ متر است. ضخامت دیوارهای مسجد ۱۱۰ سانتیمتر است و این ضخامت در پایههای سنگی منقش دیوارهای شمالی و جنوبی به خوبی دیده میشود. درون مسجد چهار ستون سنگی استوانهای یکپارچه دیده میشود که در دو ردیف قرار گرفتهاند. این ستونها و پایهها و سرستونهای مقرنس خوش طرحی دارند، طرح پایهها یکنواخت و طرح سرستونها متفاوت و در دو نوع است. بلندی هر چهار ستون با پایه و سرستون آنها روی هم برابر و ۱۰/۶ متر است. بلندی سرستونها ۶۰ سانتیمتر، بلندی پایهها نیز ۶۰ سانتیمتر و بلندی خودستونها ۹۰/۴ متر و محیط آنها ۱۴۵ سانتیمتراست.
ستونهای مارپیچی ایوان نیز روی هم همین بلندی را دارند، با این تفاوت که بلندی پایههای آنها ۷۵ سانتیمتر و بلندی سرستونها مقرنس آنها ۱۲۰ سانتیمتر است.
نمای بیرونی مسجد همه از سنگهای منقش بوده و سقف آن نیز ظاهراً مانند مسجد سنگی ترک میانه، پوشش گنبدی داشته، که به مرور زمان گنبدها و قسمت مهمی از دیوارهای شمالی و جنوبی و غربی آن فرو ریخته و به جای آنها دیوارهائی از سنگ و گل ساخته شدهاست، برای پوشش سقف نیز تیرهای چوبی مورد استفاده قرار گرفته است. اما خوشبختانه دیوار شرقی مسجد که متضمن تاریخ بنا و نام بانی و حجار آن است، قسمت مهمی از آن سالم مانده و میتواند ابهت و عظمت نخستین بنا را در ذهن بیننده مجسم سازد.
در ورودی و دو پنجره مسجد در این دیوار تعبیه گردیده است. مدخل مسجد طاق جناقی دارد، بلندی آن از آستانه، ۱۷۳سانتیمتر و دهنه طاق یا عرض مدخل ۹۰ سانتیمتر است و مجموعه حواشی و حجاریهای تزئینی به مدخل یا در ورودی، دارای۱۹/۳ متر بلندی و ۵/۲ متر عرض میباشد. در حاشیه بالا عبارت «لا اله اللّه، محمّد رسول اللّه» و در حاشیه پائینتر از آن که جانبین و بالای مدخل را احاطه کرده است حدیثی به مضمون: «قال رسول اللّه علیه افضل الصلوه و اکمل التحیات، اذا مررتم بریاضالجنه فارتعوا. قیل یا رسول الله و ماریاضالجنه؟قال المساجد و قیل ماالرّتع فیها قال: سبحان اللّه و الحمداللّه و لاالهالااللّه و اللّهاکبر و لاحول و لا قوه الاباللّه العلی العظیم. اللهم اغفرا للمؤمنین و المؤمنات…» حک گردیده است و مضمون کتیبه پائین چنین است: امر بعمارت هذه المسجد فخرالدین محمّدبن رستم».
پنجرهها طاق ندارد بشکل مربع مستطیل هستند. هر دو با هم برابراند،۸۰ سانتیمتر عرض و ۱۵۶ سانتیمتر بلندی دارند، یکی دروسط دیوار و دیگری در سمت جنوبی آن تعبیه شده است. در بالای هر دو پنجره، دو کتبه وجود دارد، کتیبه بالائی پنجره وسطی فارسی بوده و متن آن چنین است: «نوشتم بر در مسجد من احوال که تا هر کس که خواند بعد صد سال نبشتم تاریخش بر سنگ کنده زهجرت بود هفتصد سی و سه سال» و چند کتیبه دیگر که در کنار و اطراف این کتیبه دیده میشود. شیوه نگارش خطوط حجاری شده در کتیبههای فارسی تعلیق و خطوط آیات و احادیث حکاکی شده در بالا و حواشی در پنجرهها عموماً ثلث برجسته است.
در داخل مسجد منبر چوبی منبت کاری شده شکسته و درهم ریختهای وجود دارد که همزمان با بنای مسجد ساخته شده است. برروی قطعهای از بازوی آن بانی مسجد، صاحب فخر الدین محمّد، قید شده است. همچنین در بازوهای منبر و سنگ نبشتههای بالای در و پنجرههای مسجد تاریخ اتمام کار بنای این مسجد و تهیه آثار آن در سال ۷۳۳ هـ ق به امر فخرالدین محمد بنرستم و به دست نقاش و حکاک هنرمندی موسوم به ملکشاه صورت گرفته است، حک گردیده است.
مسجد جمال آباد :
جمال آباد. [ ج َ ] (اِخ ) دهی جزء دهستان آلان براغوش شهرستان سراب واقع در ۶هزارگزی شمال مهربان و ۲۱۰۰۰ گزی شوسه ٔ تبریز سراب . موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است و سکنه ٔ آن ۱۲۰۵ تن . آب آن از رودخانه ٔ محلی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری و صنایع دستی آنان فرشبافی است وراه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۴).
|
جمالآباد نام روستایى است از محال آلان بر آغوش که در ۶ کیلومترى شمال مهربان و ۲۱ کیلومترى جادهٔ تبریز – سراب قرار گرفته است. این روستا مسجد کهنى دارد که ۶ ستون عظیم سنگى سقف چوبى آن را نگهداشته است. ستونها در دو ردیف قرار گرفته و داراى پایه و سرستون سنگى منقش هستند. دو ستون وسطى استوانهاى و چهار ستون دیگر به شکل منشور هشت وجهى هستند. بلندى ستونها با پایه و سرستون روى هم ۵/۳۶ متر است، بلندى پایهها ۴۴ سانتىمتر و بلندى سرستونها ۵۱ سانتىمتر است. محیط ستونهاى استوانهاى ۱۸۷ سانتىمتر و محیط ستونهاى منشورى ۱۸۴ سانتىمتر است، ولى پایهها سطح اتکاء بیشترى دارد که محیط قاعدهٔ هر پایه آن ۲۶۰ سانتىمتر است. |
|
|
|
طول مسجد از شمال به جنوب کشیده شده و مدخل سنگى آن در دیوار شرقى تعبیه گردیده است. طاق سردر و پایههاى مسجد حجارى شدهاند. سنگ نبشتهاى در طاق جاى دادهاند که متضمن آیهٔ ۱۸ سورهٔ توبه است. گل ششپرى نیز بالاى نوشتهها به چشم مىخورد. بر روى هر یک از پایههاى طاق مدخل هم دو نیم ستون مارپیچى ظریف حجارى شده است. ظاهراً این مسجد در ابتدا داراى دیوارهاى سنگى و سقف گنبدى بود که بعدها سقف و دیوارها فرو ریخت و قطعات آن هر یک در جایى افتاد و یا به جاى دیگرى انتقال یافت. جنس سنگهاى به کار رفته در مسجد عموماً آهکى است. در مسجد جمالآباد منبر مشبک چهار پلهٔ بسیار زیبایى گذاشته شده که از شاهکارهاى مسلم هنر چوبى اسلامى به شمار مىرود و شیوهٔ کارهاى چوبى دوره تیمورى و صفوى را دارد. اگر ساخت این منبر همزمان با بناى مسجد باشد، مىتوان احتمال داد که تاریخ بناى مسجد ۹۳۶ هجرى قمرى بوده است. اگرچه مقایسه شیوهٔ حجارى ستونها و دیگر قسمتهاى سنگى مسجد، با شیوهٔ حجارى مسجد اسنق، چنین نظر و حدسى را تأیید نمىکنند. |
|
در مورد بانى مسجد اطلاعات مستندى در دست نیست ولى طبق اظهار اهالى روستا، گویا این مسجد به امر امام حسن (ع) ساخته شده است. |
مسجد حاجی میرزا
مسجد قلعه :
این مسجد در اثر جاده کشی از میان رفته است .
مسجد تازه :
این مسجد توسط حاجی خداداد اقتصادی در محل کاراژهای جدید احداث شده است .
مسجد حضرت ابوالفضل علیه السلام در جاده اردبیل
مسجد میرتقی
مسجد دروازه
حسینیه های سراب
