«غزال»؛ تنها واکنش سینمای ایران به واقعه «کشف حجاب»

به گزارش صدای سراب به نقل از سینماپرس: واقعه کشف حجاب رضاخان در سال ۱۳۱۴ به طور رسمی آغاز شد؛ اگرچه زمینه‌سازی‌اش از سال‌ها قبل از آن آغاز شده بود. اتفاقات ریز و درشتی که در پی این واقعه صورت پذیرفت، مثل اعتراضات مردم و علما در شهرهای مشهد، شیراز و قم، کشتارها و ظلم‌هایی که به زنان و مردان همه شهرها و روستاهای کشور صورت گرفت و همچنین آثار شوم این واقعه که سال‌ها بعد در دوره محمدرضا پهلوی بیشتر نمایان شد، اینها مسائلی است که اگر مورد اعتنای فیلمسازان قرار گیرد، گنجینه‌ای از سوژه‌های بکر و جذاب برای سینمای ایران به وجود می‌آورد که به احیای هویت مذهبی و ملی زنان و مردان ایرانی نیز خواهد انجامید.

در ادامه، فیلم‌هایی که در قالب‌هایی مختلف به طور مستقیم به موضوع کشف حجاب می‌‌پردازند، معرفی می‌شوند. نمی‌توان گفت اینها همه ظرفیتی است که سینمای رسمی و غیررسمی کشور برای این موضوع انجام داده، اما نتیجه واقعی خیلی بیش از این نخواهد بود. البته در این مطلب سریال‌های تلویزیون در نظر گرفته نشده‌اند.

شرق بهشت
فیلمی به کارگردانی الهام آقالری و مهدی جوزایی است؛ دو زن محجبه‌ای از دست مأمور نظمیه که می‌خواهد چادر از سرشان بردارد، فرار می‌کنند و به عکاسخانه پناه می‌آورند. از لهجه پیرمرد عکاس‌باشی معلوم می‌شود که داستان فیلم مربوط است به شهر مشهد. عکاس‌باشی بی‌معطلی مادر و دختر محجبه را به پستو می‌برد و پشت پرده‌ای که حرم امام رضا(ع) روی آن نقاشی شده، پناهشان می‌دهد. اگرچه فیلم، به خاطر ضعف‌های زیاد و شخصیت‌پردازی‌های ناقص، چندان جذاب از آب درنیامده، اما تلاش کارگردان‌های جوان آن برای نشان دادن فضای ترس‌آلودی که رضاخان برای زنان با ایمان ایرانی به وجود آورده، موفق بوده است.

چارقد بی‌بی
«چارقد بی بی»، به کارگردانی محسن جهانی  نمونه خوبی از یک فیلم ساده و مردمی است که می‌توان با کمترین امکانات صدها شبیه آن را ساخت، فقط کافی است سوژه‌ای پیدا کرد، از او خواست تا خاطراتش را بگوید و دوربین را روبه‌روی او گرفت. با افزودن کمی ابتکار و سلیقه می‌توان فیلمی ساخت که اندازه یک فیلم سینمایی پیام منتقل کند و مخاطب را تا مدت‌ها درگیر ماجرای آن کند.

نیمه تاریک ماه
مستند «نیمه تاریک ماه» به کارگردانی مهدی عزتی چهارقلعه یک مستند کاملاً آرشیوی با موضوع کشف حجاب است که برای آن تحقیقات خوب و گسترده‌ای همراه با مدرک‌یابی و سندیابی دقیق انجام شده است. این مستند با استفاده از تصاویر آرشیوی کمتر دیده شده است؛ قانون کشف حجاب را از پیش از تصویب و زمینه‌های شکل‌گیری آن خصوصاً زمینه‌سازی‌های فرهنگی آن تا اجرای آن در سال ۱۳۱۴ و شکل‌گیری اعتراضات مردمی و سرانجام خروج رضا شاه و ملغی شدن خود به خود این قانون مورد بررسی قرار می‌دهد.

گوهر فیلم مستندی به کارگردانی زهیر میرمحمدی
مهم‌ترین اقدام رضاشاه برای شروع گسترده قانون کشف حجاب در همه کشور، راه‌اندازی جشن دانشسرای مقدماتی تهران در ۱۷ دی ماه ۱۳۱۴ بود که به بهانه افتتاح بنا و اعطای دیپلم دانش‌آموختگان، با دو دختر خود شمس و اشرف رسماً پروسه کشف حجاب اجباری زنان و دختران مسلمان کشور را آغاز کند.

کارگردان «گوهر» هم مستند را با همین مطلب شروع می‌کند و با تصاویر این جشن و پیامدهای بعدی‌اش، فاجعه‌ای را که در کشور در حال وقوع است، به نمایش می‌گذارد. مستندساز کار را با این نقطه تاریخی آغاز می‌کند، اما خیلی زود سراغ تاریخچه و زمینه‌های شکل‌گیری آن از حکومت قاجار می‌رود.

قیام گوهرشاد
انیمیشن به کارگردانی سیدجواد هاشمی‌نژاد اشرفی با داستان کودکی به نام اکبر شروع می‌شود که با مادرش به حرم امام رضا(ع) می‌روند برای زیارت که اتفاقی باعث گم شدن اکبر در حرم می‌شود.

این اتفاق دستگیر کردن شیخ بهلول توسط نیروهای رضاشاه بود که برای آزاد کردن آیت‌الله قمی به کمک مردم به مشهد آمده بود.

ماجرای نارضایتی مردم و علما از جایی شروع شد که رضاشاه از سفر ترکیه برگشته بود و تحت‌تأثیر فرهنگ غربی که در آنجا دیده بود، تصمیم به انجام یک سری مثلاً اصلاحات گرفت تا کشور را به سمت توسعه و پیشرفت ببرد. از جمله آن اصلاحات متحدالشکل کردن لباس و ممنوعیت حجاب بود که البته با مخالفت شدید روحانیت و مردم مواجه شد. رضاخان هم برای سرکوب این مخالفت‌ها اقدام به دستگیری علمای بزرگی از جمله آیت‌الله قمی کرد. بعد از دستگیری آیت‌الله قمی در مشهد ولوله‌ای شد و مردم برای آزادی او به تکاپو افتادند.

خورشید مرده بود
مستندی به کارگردانی مریم‌السادات مؤمن‌زاده  یکی دیگر از مستندهایی است که با نگاهی تاریخی به واقعه کشف حجاب می‌پردازد و در این راه از تاریخ حجاب قبل از ورود اسلام به ایران و اهمیت پوشش در بین زنان ایرانی آغاز می‌کند تا به دوره مشروطه و قاجار برسد و به هتک حرمتی که همسر رضا شاه و زنان اطرافش به حرم حضرت معصومه (س) می‌کنند، می‌رسد؛ عملی که با اعتراض علما مواجه می‌شود و حاج شیخ محمد بافقی برای خانواده شاه پیام می‌فرستد و وقتی اخطارش با بی‌توجهی مواجه می‌شود با شهامت تمام به حرم رفته و از خانواده رضا شاه می‌خواهد که حرم را ترک کنند.

غزال
فیلم‌سینمایی به کارگردانی مجتبی راعی تنها واکنش سینمای ایران به واقعه کشف حجاب است. فیلم «غزال» را باید تنها واکنش جدی سینمای ایران به واقعه کشف حجاب دانست. با اینکه «غزال» را می‌توان فیلم ارزشمندی دانست که بیانیه تندی علیه روشنفکری بیمار است، اما چندان برای دیده‌شدن توسط مخاطب معمولی مناسب نیست. پیچیدگی در داستان، بازیگرانی که به جای چندشخصیت بازی می‌کنند، نمادپردازی‌های متعدد و فضای وهم آلود اغراق شده ویژگی‌هایی است که مخاطب را از دنبال کردن خط اصلی داستان و فهم پیام فیلم دور می‌کند.
معصومه نویسنده‌ای است که قصد دارد با استفاده از خاطرات مادرش قصه‌ای در مورد زمان جوانی مادر شوهر خود، غزال بنویسد. غزال در مورد اتفاقاتی که در زمان کشف حجاب برای او رخ داده برایش می‌گوید. روزی از طرف یک آژان به خاطر داشتن حجاب مورد حمله قرار می‌گیرد. او آژان را با آجری زخمی می‌کند و آژان با قداره‌ای به دنبال او می‌رود، اما موفق به گرفتنش نمی‌شود. همین اتفاق و ترس از این ماجرا غزال جوان و زیبا را دچار ناراحتی روحی می‌کند و باعث می‌شود که خواستگارهایش را از دست بدهد. معصومه در نوشتن داستانش، آدم‌های داستان را از افراد واقعی دور و برش انتخاب می‌کند.