حمید فصیحی مقاله ای نوشت:
۱٫مقدمه
در سالهای اخیر رشد سریع جمعیت شهری، توسعه شهری، نوسازی و ترمیم بافتهای فرسوده شهری، ضرورت انجام پروژههای زیربنایی و زیرساختی مانند ساخت بزرگراه ها، پلها، جادهها، تاسیس مجتمعهای تجاری، بهبود سیستم حمل و نقل عمومی تامین مسکن برای شهروندان و غیر را پیش از پیش نمایان ساخته است.
از طرفی رشد سریع اقتصادی در کشورهای در حال توسعه و تغییر نگرش آنها موجب شده تا به توسعه امکانات و طرحهای زیر بنایی توجه خاصی مبذول کنند. آنچه مسلم است این است که انجام چنین پروژههایی مستلزم بکارگیری سرمایه بسیار کلانی میباشد که مدیران شهری جهت تامین این سرمایههای کلان با چالشها و دغدغههای اساسی مواجه بوده و بنابراین انجام پروژهها به دلایل گوناگونی منطبق برزمان بندی، هزینه پیش بینی شده و سرعت قابل قبول انجام نمی شود.
یکی از مهمترین این دلایل را میتوان عدم تامین مالی و وجود جریان مناسب نقدینگی درپروژهها نام برد. به ویژه در پروژههای شهری، به دلیل ویژگیهای ذاتی شهرداری که مدیریت درآمد و هزینه توامان باید انجام گیرد، این موضوع خود را بیشتر نشان می دهد. از این رو توجه به ساز وکارهای تامین مالی پروژههای شهری به واسطه ویژگیهای حاکم بر آن اهمیت فراوانی دارد.
بنابراین تامین مالی و اتخاذ تصمیمات در این زمینه از مهمترین گامهای اجرایی و در واقع پیش نیاز اصلی اجرای پروژهها می باشد. از آنجا که روش تامین مالی یک پروژه بر روند و کیفیت آن اثر بارزی دارد و رمز موفقیت یک پروژه تامین مالی مناسب آن می باشد؛ از این رو شناخت اینکه چه روشهایی در تامین مالی پروژههای شهری مورد استفاده قرار میگیرد از اهمیت قابل توجهی برخوردار شده است.
هدف مقاله مروری بر روشها و ابزارهای موجود تامین مالی پروژه ای و معرفی و تبیین روش BOT از روش های تامین مالی که از مشارکت عمومی و خصوصی بهره میبرد، میباشد.
در این نوشتار ابتدا به صورت مختصر مفاهیم و انواع روشهای تامین مالی بیان میشود سپس ارتباط بین مشارکت عمومی و خصوصی و پروژههای شهری بازگو و به تشریح کامل قراردادهای ساخت، بهره برداری، انتقال ((BOT که از روشهای مرسوم در تامین مالی پروژههای عظیم و حیاتی شهر میباشد، پرداخته میشود؛ در انتها هم مروری به ویژگیهای پروژههای شهری و فرصت ها و چالشهای آن در کاربست روش BOT به عنوان تامین مالی و ارائه راهکارها خواهیم داشت.
- تامین مالی
تامین مالی شاخهای از علم اقتصاد است که به موضوع فراهم کردن سرمایه برای اشخاص، کسب وکار و دولتها میپردازد. تامین مالی عبارت است از تهیه سرمایه لازم جهت بدست آوردن عوامل و منابع مختلف مورد نیاز برای تولید یک کالا و یا ارائه خدمات. به بیان دیگر تامین مالی به معنای تامین سرمایه گذاری در طرحهای اقتصادی است.(برجی،۱۳۹۰)
تامین مالی به فرایند تمرکز منابع مالی یا سرمایه به صورت میان مدت و بلند مدت اطلاق میگردد. تامین مالی به نهادها اجازه می دهد به جای در دست داشتن پول نقد، از اعتبار، برای خرید کالا، سرمایه گذاری در پروژه یا دیگر مبادلات اقتصادی خود استفاده نمایند.
در یک تقسیم بندی کلی میتوان روشها و ابزارهای تامین مالی را به دو صورت تامین مالی داخلی و تامین مالی خارجی تقسیم بندی نمود. این تقسیم بندی براساس محل تامین منابع مالی میباشد. در تقسیم بندی دیگری که براساس ساختار مالی انجام می شود، روشها و ابزارهای تامین مالی به دو گروه تامین مالی برمبنای بدهی و تامین مالی برمبنای سرمایه تقسیم بندی میگردد. در ادامه تلاش شده است ابزارها و شیوه های تامین مالی بر اساس دو طبقه بندی مذکور در قالب جدولی تبیین و بررسی گردند.
جدول ۱٫ انواع روشهای تامین مالی براساس محل تامین
|
تقسیم بندی روشهای تامین مالی براساس محل تامین |
تامین مالی داخلی |
روشهای کوتاه مدت |
– اعتبار تجاری
– وامهای بانکی – اوراق قرضه – وامهای موسسات مالی و تجاری – صدور اسناد تجاری |
|
|
روشهای میان مدت و بلند مدت |
– وامهای بانکی بلند مدت
– اجارههای بلند مدت (اجاره به شرط تملیک ) – سهام عادی – سهام ممتاز – اوراق قرضه – وامهای موسسات اعتباری – تبدیل داراییها به اوراق بهادار |
|||
|
تامین مالی خارجی و بین المللی |
روشهای قرضی (استقراضی) |
– فاینانس(خودگردان – غیرخودگردان)
– استفاده از تسهیلات اعطایی بانکها و موسسات مالی خارجی (IDB-IMF-WB-IFC ) – یوزانس – خطوط اعتباری |
||
| روشهای
غیرقرضی (سرمایه گذاری ) |
معاملات جبرانی | – بیع متقابل
– خرید متقابل |
||
| قراردادهای
ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) |
B.O.O
B.L.T B.L.O D.B.O.M R.O.T R.O.O |
|||
ماخذ: (برجی،۱۳۹۰)
جدول ۲٫ انواع روشهای تامین مالی براساس ساختار مالی
|
تقسیم بندی روشهای تامین مالی براساس ساختار مالی |
روشهای تامین مالی مبتنی برسرمایه |
. تبدیل دارایی ها به اوراق بهادار |
| . روش سهام دار پروژه | ||
| . روش فروش متری | ||
| . سرمایه گذاری بخش خصوصی | ||
| روشهای تامین مالی مبتنی بر بدهی | . نظام سپرده گذاری و اعطای تسهیلات | |
| . استفاده از تسهیلات مالی خارجی | ||
| . سرمایه گذاری خارجی | ||
| . اوراق قرضه |
ماخذ: (برجی،۱۳۹۰)
تامین مالی پروژهای میتواند انواع گوناگونی داشته باشد که تفاوت عمده آنها در میزان کنترل بر پروژه، مدت تعهد حضور در پروژه، نحوه کسب درآمد و فروش محصول پروژه و در یک کلام توزیع های پروژه در بین عوامل است. (UNID)
- مشارکت عمومی – خصوصی و پروژه های شهری
محدودیت منابع عمومی و حجم بالای نیاز به خدمات شهری، مدیریت شهری را در کشور مانند دیگر بخشها، وادار ساخته است برای توسعه و تکمیل خدمات شهری به سمت جذب سرمایه خصوصی در پروژههای عمومی حرکت کند. از طرفی ایجاد فضاهای خدمات شهری مانند جادهها، فضای سبز و سایر کاربریهای عمومی برای فعالان بخش خصوصی اهمیت چندانی ندارد، زیرا بخش خصوصی به دنبال کسب سود و منافع بوده و مسلما ارائه این گونه کالاها بر عهده بخش عمومی خواهد بود. لذا سازوکاری نیاز است که بتوان دو بخش فوق الذکر را ( دارای انگیزه های متفاوت ) به هم متصل نمود. این ساختار باید ترکیبی از دو بخش باشد تا بتواند با استفاده از سرمایه بخش خصوصی به نوسازی و ایجاد پروژههای خدمات شهری و اقتصادی پرداخت.(موسوی و همکاران، ۱۳۸۹ )
طرحهای مشارکت عمومی – خصوصی[۲]موسوم به طرح های PPP از روش های تامین مالی پروژه های ارائه کننده خدمات بخش عمومی است که بیش از دو دهه از آغاز بهره برداری از آن در کشورهای توسعه یافته میگذرد اما انجام چنین طرحهایی در ایران هنوز از سابقه چندانی برخوردار نیست.
یک مشارکت عمومی-خصوصی، توافقنامهای میان دولت و بخش یا بخشهای خصوصی است( ممکن است اپراتورها و تامین کنندگان منابع مالی را نیز در برگیرد) که بر اساس آن بخش خصوصی نسبت به ارائه خدمات عمومی هم راستا با اهداف ارائه خدمات دولت و اهداف سودآوری بخش خصوصی و به نحوی اثربخش که ریسک کافی به بخش خصوصی منتقل شود، اقدام می کنند.(سازمان همکاری اقتصادی و توسعه[۳] )
به طورکلی میتوان مشارکت عمومی – خصوصی را اینگونه تعریف کرد که در این نظام تامین مالی به جای اینکه بخش عمومی نسبت به تدارک دارایی سرمایهای و ارائه خدمات عمومی اقدام نماید، این بخش خصوصی است که از طریق یک کسب و کار ساده ( که از طریق بخش خصوصی تامین مالی و اداره میشود ) دارایی مورد نیاز را تدارک و نسبت به ارائه خدمات به عموم اقدام و در عوض در قبال کیفیت و میزان خدمات ارائه شده حق الزحمه خود را دریافت مینماید.(موسوی و همکاران ،۱۳۸۹)
مشارکت بخش خصوصی و عمومی میتواند به عنوان یک مکانیزم پایدار تامین مالی پروژههای شهری در زمینه پر کردن خلاء زیرساختهای شهری و تامین مالی طرحهای توسعه شهری عمل نماید و کیفیت خدمات عمومی ارائه شده را افزایش داده، موجبات ارتقای بخش عمومی را فراهم نماید.
الگوهای متفاوتی برای مشارکت عمومی – خصوصی وجود دارد که از آن میان به قرار داد ساخت، بهره برداری، انتقال (B.O.T [۴]) ، قرارداد خدماتی[۵]، قرداد مدیریتی[۶]، اجاره[۷]، عطای امتیاز[۸] و سرمایه گذاری مشترک اشاره نمود.
در ادامه با توجه به هدف این مقاله به تشریح قراردادهای به اصطلاح B.O.T پرداخته میشود.
در این گفتار پروژه شهری را، پروژههایی مینامیم که در محیط شهرها، تحت مدیریت شهری، جهت دست یابی به اهداف سازمانی، تجزیه و تحلیل، طراحی و برنامهریزی میگردند و منابع مالی و هزینهای لازم در راستای اهداف پروژه تعیین و اقدامات اجرایی آن صورت میگیرد.
پیش از توضیح قراردادهایB.O.T به طور مختصر به حوزههای مختلف در امور مربوط به مسائل و پروژههای شهری که میتواند از طریق مشارکت بخش عمومی – خصوصی تامین مالی گردند، بیان میشود.
جدول ۳٫ حوزه ها و نحوه ی مشارکت عمومی خصوصی و مدیریت شهری
| حوزههای مشارکت عمومی – خصوصی و مدیریت شهری | نحوهی مشارکت |
| مدیریت بازار | . به صورت قراردادهای خدمت
. واگذاری جمع آوری درآمدهای شهرداری از بازارها و مدیریت و اداره بازارها تحت قرارداد به بخش خصوصی |
| ساخت و بهره برداری از اماکن عمومی | . ساخت مراکز فروشگاهی و پارکینگهای شهری، مجموعههای ورزشی و مراکز تفریحی و غیره |
| ساخت و بهره برداری از کارخانههای بازیافت زباله | . واگذاری امور مربوط به جمع آوری، امحاء و بازیافت زبالهها |
| حمل و نقل شهری | . نقش عمده بخش خصوصی در طراحی، ساخت، تامین مالی و بهره برداری از نظامهای حمل ونقل شهری و عمومی
. استفاده از تجربه، تخصص، توانایی مالی و فنی و تکنولوژیک بخش خصوصی |
| سیستمهای تصفیه آب و فاضلاب | . به شکلهای ساخت تاسسیات تصفیه آب و فاضلاب و اجرای شبکه های فاضلاب |
| گسترش امور فرهنگی و اجتماعی | . راه اندازی مراکز فرهنگی و فرهنگسراها و ایجاد مراکز مشاوره |
| سرمایه گذاری در زیرساختهای شهری | . حفظ بناها و معماری تاریخی شهر، برنامههای بهسازی و نوسازی بناهای فرسوده و سایر زیرساختهای زمان بر و حیاتی شهر |
ماخذ: نگارنده
- قراردادهای ساخت، بهره برداری و انتقال) ( BOT
ساخت، بهره برداری و انتقال ترجمه عبارت Build – Operate- Transfer است که در اختصار به آنBOT میگویند. این عبارت در بردارنده سه مفهوم ساخت، اجرا و بهره برداری و نهایتا انتقال میباشد. در یک قرارداد متعارف BOT، پروژهای با مجوز دولت توسط یک شرکت خصوصی ساخته میشود و پس از ساخت برای مدتی مورد بهره برداری آن شرکت قرار میگیرد و پس از انقضای مدت قرارداد، پروژه به دولت طرف قرارداد منتقل میگردد. به عبارت دیگر دولت به یک کنسرسیوم خصوصی متشکل از شرکتهای مختلف امتیاز می دهد، تا کنسرسیوم مطابق قرارداد، تامین مالی طرح زیربنایی را عهده دار شده و آنرا بسازد. به این ترتیب که که در خلال دوره ساخت، منابع مالی بخش خصوصی تامین مالی پروژه را بر عهده داشته و با عملیاتی شدن پروژه، شروع به بهره برداری از آن به منظور باز پرداخت وام و کسب سود سرمایه نماید و پس از آن پروژه را به نهاد دولتی بدون هیچ هزینهای بازگرداند.(سبط ، ۱۳۸۵ )
با اجرای پروژه BOT دولت بخش عظیمی از ریسکهای مربوط به پروژه را به بخش خصوصی منتقل کرده، خود را از بار سنگین مدیریت و هماهنگیهای لازم رها میکند و میتواند توسعه تاسیسات زبربنایی خود را بدون اتکا به بودجه عمومی و یا تحمل فشار و وامهای خارجی دنبال کند. در حین اجرای پروژه به بهترین نحو انتقال تکنولوژی صورت میگیرد. مهمتر آنکه مدیریت بخش خصوصی بر پروژه های عمومی، موجب رشد کیفیت مدیریت و بهره وری پروژه میگردد. اجرای یک پروژه زیرساختی با مدیریت خصوصی، علاوه بر فراهم آوری کیفیت بالاتر خدمات، درمقایسه با پروژههای عمومی، موجب تحرک در مدیریت دولتی – عمومی میگردد.( Kumaraswamy, 2002)
قرارداد BOT نخستین بار در سال ۱۹۸۴ و در زمان رئیس جمهوری turgut ozal در ترکیه و در راستای برنامههای خصوصی سازی دولت آن کشور، مورد استفاده قرار گرفت. البته میتوان منشا روشهای BOTو BOO را به سرمایه گذاری بخش خصوصی در ساخت کانالها و پلهای کشور فرانسه در قرن هفدهم میلادی مربوط کرد. (Wang,2000)
در ارزیابی پیشنهادات به رو BOT، جنبههای مالی و تجاری پروژه اهمیت بیشتری نسبت به ابعاد فنی پیشنهادی، جهت تعیین برنده امتیاز پروژه دارد. لذا برنده مناقصه کسی است که قویترین تعهد را برای تامین مالی پروژه در مرحله پیشنهاد ارائه دهد. این بدین معنی است که برنده پروژه شرکتی است که بتواند درصد بالاتری از هزینه پروژه را به صورت وامهای بلند مدت تامین کند. (SandalKhan ,2003)
رواج این روش در سالهای اخیر ناشی از متناسب بودن آن با ویژگیهای اقتصادی و نیازهای کشورهای در حال توسعه بوده است. امروزه این روش در کشورهای در حال توسعه به خصوص کشورهای آسیای جنوب شرقی راهی برای استفاده از سرمایه بخش خصوصی در ساخت پروژههای مختلف زیربنایی و مدیریت شهری به شمار میرود.(سبط ، ۱۳۸۵)
BOT راه را برای نوع جدیدی از مشارکت بخش خصوصی و دولتی به منظور ابداع ساز و کارهای خلاقانه تامین مالی که به پرشدن خلا بین گسترش نیاز به زیر ساختها از یک سو و محدودیت بودجههای دولتی از سوی دیگر کمک میکند باز کرده است. دلایل عمده استفاده از BOT تحت چهار عنوان کلی خصوصی سازی، جذب سرمایه گذاری خارجی، جذب تکنولوژی و بهره مندشدن از یک مدیریت کارآمد مطرح می باشد.(خانزادی)
برای شناخت روش BOT و ظرفیتهای آن در انجام پروژههای عمرانی، باید توجه داشت که BOT هم چنان که یک روش تامین مالی برای پروژههاست به علت ترتیبات خاص خود که در اجرای یک پروژه میدهد یک سیستم اجرا برای پروژهها نیز میباشد. (احمدی)
۱-۴ . انواع قراردادهای BOT از نظر ساختاری
پروژههایBOT برپایه اعطای امتیاز توسط کارفرما به یک کنسرسیوم بخش خصوصی برای ساخت( شامل تامین منابع مالی، طراحی، مدیریت ساخت پروژه و تدارک پروژه)، بهره برداری( شامل مدیریت و بهره برداری و نگهداری از تسهیلات فروش محصولات و تحویل خدمات، تلاش برای بازپرداخت هزینههای سرمایه گذاری و تامین مالی پروژه و تحصیل سود مورد نظر) و انتقال تسهیلات بدون هیچ هزینهای و در شرایط مطلوب و قابل کارکرد به کارفرما، بنا شده است. تغییر در نحوه ی واگذاری یک یا چند مورد از وظایف فوق روشهای متنوع بسیاری را ایجاد کرده است که مشابهت زیادی با BOT دارند. روشهای زیر همگی در قالبBOT قرار میگیرند.( Brian Donaghue,2002)
جدول ۴٫ انواع قراردادهای BOT از نظر ساختار
| ساخت، مالکیت، بهره برداری | BOO ( Build ,Own ,Operate) |
| ساخت، مالکیت، بهره برداری، انتقال | BOOT (Build , Operate , Own , Transfer ) |
| ساخت، مالکیت، بهره برداری، فروش | BOOS ( Build , Own , Operate , Sell ) |
| ساخت، اجاره، انتقال | BLT (Build , Llease , Transfer ) |
| ساخت، انتقال، بهره برداری | BTO ( Build , Transfer , Operate ) |
| احیاء، بهره برداری انتقال | ROT ( Rehabilitate , Operate , Transfer ) |
| طراحی، ساخت، بهره برداری | DBO (Design , Build , Operate ) |
| طراحی، ساخت، بهره برداری، انتقال | DBOT ( Design , Build , Operate ,Transfer) |
در روش BOOT بانی پروژه مسئولیت طراحی، ساخت، تامین مالی، بهره برداری، نگهداری و همچنین ریسکهای مالی پروژه را در زمان مشخص شده برعهده میگیرد. در واقع در این دوره مالکیت پروژه به بخش خصوصی واگذار میشود و در پایان، مالکیت به دولت منتقل میشود. در واقع تفاوت عمده آن با روش BOTانتقال ریسکها به بانی پروژه در اثر انتقال مالکیت است. در روش DBO قرارداد طراحی و ساخت به صورت یکپارچه با قرارداد نگهداری و بهره برداری در میآید. در این روش مالکیت در اختیار بخش خصوصی باقی میماند و در نهایت دولت مالکیت منتقل شده به بخش خصوصی را بعد از دوره مشخص با قیمت از پیش تصویب شده خریداری میکند و در نتیجه تمام ریسکهای مالکیت تسهیلات را قبول مینماید. روشBOO کاملا مشابه روش BOOT است با این تفاوت که مالکیت پروژه به صورت دائم به بخش خصوصی واگذار میشود و دولت فقط متهد میشود که خدمات را برای یک دوره مشخص زمانی از بانیان پروژه خریداری نماید. این توافق برای اطمینان سرمایه گذاران و بانیان پروژه از بازپرداخت سرمایه و دریافت سود انجام میشود. نتیجتا با اندکی تغییر در عنواین و اصطلاحات، میتوان مکانیزمهای جدیدی از قراردادهاBOT را نشان داد.
۲-۴٫ مزایا و معایب استفاده از روش BOT
روشBOT به عنوان روشی برای سرمایهگذاری و مشارکت بخش خصوصی در پروژههای شهری کاربرد بسیار زیادی یافته و به عنوان روشی مطمئن در بسیاری از کشورها، جایگزین روشهای قدیمی سرمایهگذاری مبتنی بر منابع قرضی و یا بودجه دولتی برای ساخت تسهیلات زیربنایی شده است. البته مشکلاتی در این روش وجود دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد و راه حل هایی مناسب برای رفع آنها اندیشیده شود. مهمترین مزایا و معایب روش BOT عبارتند از:
جدول ۵ . مزایا و معایب استفاده از روش BOT
| مزایا | معایب |
| . تسریع ساخت پروژه های شهری زیرنظر دولت
. امکان تامین منابع مالی بیشتر برای اجرای پروژه های شهری . افزایش رتبه بندی اعتباری کشور در بازارهای جهانی . ایجاد انگیزه کافی برای افزایش کارایی در مراحل مختلف توسعه . انتقال تکنولوژی ، آموزش پرسنل محلی و افزایش کارایی و توسعه بازار سرمایه داخلی . افزایش کارایی پروژه و کاهش هزینه ها . انتقال بهره برداری و کنترل پروژه پس از دوره مشخص به دولت . نرخ بازگشت سرمایه ای بیشتر نسبت به پروژه هایی که برعهده دولت می باشد. . کاهش و انتقال ریسک پروژه ها به بخش خصوصی
|
. پیچیدگی بسیار زیاد از لحاظ مالی و حقوقی
. احتیاج به زمان زیاد برای مراحل مذاکره و توسعه پروژه . احتیاج به حمایت های قوی دولتی . وجود داشتن ریسک های بسیار زیاد . احتیاج به فضای مناسب با ثبات اقتصادی و سیاسی . تعریف قوانین و آیین نامه های مشخص و تعریف شده |
ماخذ: نگارنده
- پروژههای شهری( فرصت ها، چالش ها)
جنبههای اجتماعی،-فرهنگی، ساختارهای پیچیده اقتصادی-مالی، هزینه بالا و محدودیت در تملک زمین، محدودیتهای اجرایی و حضور نزدیک ذی نفعان عمده ویژگیهای محیط شهری محسوب میشود که پروژههای BOT و اشکال مختلف آن را از سایر پروژه های عمرانی مجزا و متمایز میسازد. به همین دلیل خصوصیات پروژههای شهری موجب میگردد که تامین مالی اینگونه پروژهها با فرصتها و چالشهایی روبرو گردد که اجرایی کردن تامین مالی این نوع پروژهها بدون در نظر گرفتن آنها ممکن نباشد.
۵-۱٫ فرصتها
پروژههای شهری به دلیل نیاز بالا به زیرساختهای شهری و رونق اقتصادی شهرها، اصولا امکان بالایی برای درآمدزایی و بازپرداخت هزینههای خود دارند. از طرفی، اساس روش BOT برپایه جبران هزینهای پروژه براساس درآمدهای خود پروژه است. برخلاف بسیاری از پروژههای زیرساختی ملی که نیازمند حمایت دولت یا پرداخت سوبسید از سوی دولت است، پروژههای شهری امکان درآمدزایی مناسبی دارند.
یکی دیگر از امکانات ویژه پروژههای شهری، امکان تنوع روشهای درآمدزایی در این نوع پروژه هاست. امکانات جانبی تامین مالی شامل کسب درآمد از داراییهای جنبی پروژه، اختصاص درآمد از فروش زمینهایی که در منطقه تحت نفوذ پروژه رشد بالایی داشته و یا بستن عوارض خاص بر اماکنی که به دلیل ساخت و بهره برداری یک پروژه شهری رونق چشمگیری یافته اند، ازجمله این روشهاست. علاوه بر خصوصیت درآمدزایی پروژههای شهری خصوصیت دیگری که قابلیت تامین مالی پروژهها را بالا میبرد، شانس بالای جذب سرمایهگذار در اینگونه پروژههاست. پروژههای شهری به دلیل حضور در نزدیکترین فاصله به مشتریان که امکان پیگیری و مشاهده پروژه را به آنها میدهد و تعریف شده بودن آنها برای شهروندان، برای سرمایهگذاران شناخته شده هستند، لذا شانس بالایی برای جذب سرمایه داشته و نیاز به تبلیغات و مشوقهای ویژه ندارد.
وجود زیرساختهای لازم برای بهره برداری و ساخت پروژه را میتوان یکی دیگر از مشخصههای پروژههای شهری دانست که فرصتی برای تامین مالی پروژه محسوب میشوند. دسترسی آسان به شبکهای از زیرساختهای لازم چون راههای دسترسی، برق، آب و… کمک میکند که ساخت اینگونه پروژهها و همچنین دوره بهره برداری، نیازمند سرمایه گذاری کمتر بوده و سرعت ساخت و راندمان بهره برداری بالاتر باشد.
۵-۲ . چالش ها
خصوصیات پروژههای شهری از سوی دیگر، چالشهای جدی را نیز در برابر تامین مالی پروژهها ایجاد مینماید. محدودیتهای کار در محیط شهری شامل محدودیتهای ترافیکی، محدودیت صوتی، نیاز به افزایش هزینهها برای تضمین ایمنی عابران یا ساکنان محلی یا تعبیه راههای جایگزین و موقت در زمان ساخت و… میگردد.
وجود شبکههای زیرساختهای شهری همچنان که فرصت بالایی برای پروژه به حساب میآیند لیکن عملیات ساخت، بویژه حفاری و عملیات زیرسطحی، را دچار مشکل و کندی مینمایند. علاوه بر این وجود سیستم شهری متفرق تیم پروژه را مجبور مینماید که برای یک عملیات ساده از چندین مرجع و تحت شرایط پیچیده و زمان بر، مجوزهای لازم را دریافت نماید.
تاثیرات جنبی پروژهها با آنکه میتواند ظاهر اقتصادی یا اجتماعی داشته باشد، پتانسیلی برای تضادهای سیاسی و مخالفت ذینفعان پروژه میباشد. طرح نواب که ارتباط محلی دوسوی خیابان را قطع کرده، بافتی با معماری مدرن را به کنار بافتهای فرسوده و جامانده از قبل کشاند، تاثیراتی فراتر از از پروژه به جای گذاشت که میتوانست پتانسیلی برای مخالفتهای سیاسی – اجتماعی با پروژه و حتی شکست آن را موجب شود.
به علاوه سرمایهگذار خارجی برای حضور در یک پروژه BOT میبایست تضمینهای کافی در برابر تغییرات تورمی و کلا ریسک هایی که موجودیت یک سرمایه و نرخ بازگشت آن را تهدید مینماید و متاثر از سطح ملی بوده و سرمایهگذار قادر به کنترل آنها نیست را دریافت نماید. لذا از دولت و مدیریت شهری انتظار دریافت تضمینهایی برای حمایت خویش در برابر آنها را دارد. به دلیل ماهیت غیردولتی شهرداری و قرار گرقتن آن در بخش عمومی، دولت حاضر به پذیرش چنین تعهداتی نیست که این عامل در سال های اخیر باعث از دست رفتن خیلی از شانسهای سرمایه گذاری خارجی در بخش پروژههای شهری شده است.
دست آخر باید به سردرگمی سرمایهگذاران در مواجه با گسترهای از مجوزها، عوارضها و نیاز به هماهنگی با مجموعهای متنوع و گاه متضاد از نهادها و ادارات اشاره کرد.که همه بیان کننده معضلات اداری در پیش روی مدیریت شهری برای جذب تامین مالی به شکل سرمایه پروژهای است.
نتیجهگیری و ارائه پیشنهادات
رشد سریع جمعیت شهری، مهاجرتهای بیرویه به کلانشهرها، توسعه شهری، نوسازی و ترمیم بافتهای فرسوده شهری، ضرورت انجام پروژههای زیربنایی و زیرساختی مانند ساخت بزرگراهها، پلها، جادهها، تاسیس مجتمعهای تجاری، بهبود سیستم حمل و نقل عمومی تامین مسکن برای شهروندان و غیر را پیش از پیش نمایان ساخته است. انجام چنین پروژههایی مستلزم بکارگیری سرمایه بسیار کلانی میباشد که مدیران شهری جهت تامین این سرمایههای کلان با چالشها و دغدغههای اساسی مواجهاند. تامین مالی و اتخاذ تصمیمات در این زمینه از مهمترین گامهای اجرایی و در واقع پیش نیاز اصلی اجرای پروژهها میباشد. طرح های مشارکت عمومی – خصوصی موسوم به طرحهای PPP از روشهای تامین مالی پروژههای ارائه کننده خدمات بخش عمومی است، که بر اساس آن بخش خصوصی نسبت به ارائه خدمات عمومی هم راستا با اهداف ارائه خدمات دولت و اهداف سودآوری بخش خصوصی و به نحوی اثربخش که ریسک کافی به بخش خصوصی منتقل شود، اقدام میکنند. الگوهای متفاوتی برای مشارکت عمومی – خصوصی وجود دارد که از آن میان به قرار داد ساخت، بهره برداری، انتقال (B.O.T ) به عنوان مرسومترین روش اشاره کرد.BOT راه را برای نوع جدیدی از مشارکت بخش خصوصی و دولتی به منظور ابداع ساز و کارهای خلاقانه تامین مالی که به پرشدن خلا بین گسترش نیاز به زیر ساختها از یک سو و محدودیت بودجههای دولتی از سوی دیگر کمک میکند باز کرده است. دلایل عمده استفاده از BOT تحت چهار عنوان کلی خصوصی سازی، جذب سرمایهگذاری خارجی، جذب تکنولوژی و بهره مند شدن از یک مدیریت کارآمد مطرح میباشد. رویکرد BOT میتواند در شکل کلی خود، شکلهای متنوعی را نیز داشته باشد. تفاوت این اشکال BOT در نحوهی مالکیت و اختیار تغییرات در داراییهای پروژه میباشد. در قراردادهای BOT افراد و سازمانهای بسیاری اعم از دولت، شرکت پروژه، سهامداران، وام دهندگان، سازندگان، بهره برداران و…. درگیرند که در جهت رسیدن به موفقیت با یکدیگر همکاری میکنند. تسریع ساخت پروژهها، امکان تامین منابع مالی بیشتر برای اجرای پروژههای شهری، ایجاد انگیزه کافی برای افزایش کارایی، انتقال تکنولوژی، کاهش و انتقال ریسک پروژهها به بخش خصوصی به عنوان مهمترین مزایا روش BOT میتوان اشاره کرد. از طرفی پیچیدگی بسیار زیاد از لحاظ مالی و حقوقی، احتیاج به حمایتهای قوی دولتی، وجود داشتن ریسک های بسیار زیاد و… از معایب آن میباشد. به طور کلی تامین مالی پروژههای شهری، به خصوص با روش BOT با توجه به خصوصیات محیط شهری و ویژگیهای پروژههای واقع در آن، با فرصتها و چالشهایی مواجه است. بحث در آمد زایی بالای پروژهها، تنوع در روشهای درآمدزایی، شانس بالای جذب سرمایه گذار در این گونه پروژهها و وجود زیرساختهای لازم مثل برق، آب و.. برای بهره برداری و ساخت پروژه را میتوان از مشخصههای پروژههای شهری دانست که فرصتهایی برای تامین مالی پروژهها محسوب میشود. از چالشهای آن میتوان به محدودیتهای کار در محیط شهری( ترافیکی، صوتی)، عدم وجود یا تعریف نقشه جامع شبکه زیرساختهای شهری مشکلات به وجود آمده از آن، سیستم های مدیریت شهری متقرق، تضادهای سیاسی و مخافت ذی نفعان، غیر دولتی بودن ماهیت مدیریت شهری و عدم واگذاری تضمینهای کافی در مقابله با ریسکهای احتمالی به سرمایهگذاران و سردرگمی سرمایهگذاران در مواجهه با گسترهای از مجوزها، عوارضها و نیاز به هماهنگی با مجموعهای متنوع و گاه متضاد از نهادها و ادارات اشاره کرد. با توجه به معضلات پیشروی بخش خصوصی برای درآمدزایی از پروژههای شهری، مدیریت شهری بجای انتقال تمامی ریسکها به سرمایه گذارخارجی میبایست به سوی روشهای قابلیت اجرا محدود با استفاده از تضمینها، سوبسیدها، روشهای جانبی درآمدزایی برود. در مطالعات امکان سنجی میبایست قابلیت درآمدزایی و روشهای جنبی کسب درآمد، افزایش هزینهها بابت اجرا در محیط شهری و رعایت حساسیتهای اجتماعی سیاسی و مکانیسمی برای شراکت گروه های ذی نفع را نشان دهد. راهکارهایی چون ایجاد یا تغییر ساختارهای اداری که از سردرگمی سرمایهگذار برای دریافت مجوزها جلوگیری نماید، توسعه ضمانتهای دولتی به پروژههای بخش عمومی یا استفاده از منابع مالی شهرداری برای این امر، نشان دهنده ی لزوم هماهنگی و انعطاف سازمان مدیریت شهری برای دریافت تامین مالی پروژه ای است.
منابع و ماخذ
- ۱٫ برجی، معصومه ؛ فیروززارع، علی،(۱۳۹۰ )، تامین مالی “مفاهیم، ابزارها و تجارب” ،چاپ اول، انتشارات نص، تهران
- سبط، محمدحسن؛ شایق، سهیل،(۱۳۸۵)، BOT و کاربرد آن در قراردادهای زیربنایی ایران، چاپ اول، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر
- خانزادی،مصطفی؛ خزائنی،گرشاسب،راهکارهایی برای توسعه زیرساختهای شهری، با رویکرد تامین مالی پروژهای، اولین کنفرانس بین المللی مدیریت پروژه
- ۴٫ احمدی، لوزا ، امکان اجرای پروژه های شهری مدیریت شهری با بهره گیری از پیمانBOT ، کنفرانس بین المللی مدیریت پروژه
- شیروی، عبدالحسین ،(۱۳۸۰ )، پروژه های ساخت، بهره برداری و انتقال (BOT) ، فصلنامه مفید، شماره بیست و ششم
- گرشاسب خزائنی، عباس افشار،” معیارهای موفقیت پروژه های BOT ” ، دومین کنگره ملی مهندسی عمران، ۱۳۸۴
- موسوی، احمدی، فرهادی،(۱۳۸۹) ،آسیب شناسی تامین مالی به روش مشارکت عمومی ، خصوصی در پروژه های شهری ، سومین همایش مالیه شهرداریها و مشکلات و راهکارها، تهران.
- کردلو، بهزاد،(۱۳۹۳)، شناسایی موانع اجرای پروژه های راهسازی با محوریت تامین مالی و ارائه راهکارهایی برای بهبود آن، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران
- Kumaraswamy, M.M, Morris, A.A, “Build-operate–transfer-type procurement in Asian Mega projects”, Journal of construction Engineering and Management, vol. 128, No. 2, 2002
- UNIDO, “The Guidelines for infrastructure Development through BOT Projects“, United nation industrial development organization, 96
۱۱٫Walker C, Smith AJ. “Privatized infrastructure: the BOT approach“. London: Thomas Telford, 1995.
- Brian Donaghue, Statistical Treatment of Build-Own-Operate-Transfer Schemes, IMF International Monetary Fund, Statistics Department, October 2002.
- Wang, S.Q., Tiong, L.K., Case Study of government initiative for PRC BOT Power Plant Project “, inter. Journal of Project Management, 18, P 69 –۷۸, ۲۰۰۰
- SandalKhan Bakatjan, Metin Arikan, Robert L. K. Tiong .”Optimal Capital Structure Model for BOT Power Projects in Turkey“, Journal of Construction Engineering and Management, Vol. 129, No. 1, February 1, 2003
- John E. Schaufelberger, Isr Wipadapisut, “Alternate Financing Strategies for Build- Operate-Transfer Projects” , Journal of Construction Engineering and Management, Vol. 129, No. 2, 2003.
- A.Bakhshiani, “Project Finance and International Project Management”, (Draft version).
۱٫public-private participation
۲٫OECD:Organization for Economic Co-operation and Development
- Management Contract
- Lease
- Concession
- جهت دانلود مقاله در فرمت پی دی اف اینجا کلیک کنید.
احسنت بر آقای فصیحی!
جناب فصیحی. نمیخواهم فقط بحث ما بین دو نفر ادامه داشته باشد. امیدوارم صاحبان ایده و وارد بحث شده ونظرات خود را ابراز دارند. این بحث تخصصی که شما در بالا اشاره داشتید. واقعا عالی است. شاید باور. نکنید همین ایده های شما بر حسب تخصصی اشاره شده. که در نوع خود حنحصر بفرد وعالی است. ولی من به عنوان به زبان ساده قبلا با. نمایندهای قبلی سراب به نوع اشاره کردم(bot) ولی نه در ابعاد تخصصی که شما فرموده اید. بیشترین اشاره من اکثرا در بحث جاده سازی. همان روشی که در ایجاد وگسترش اتوبانها با سرمایه گذاری بانکی انجام گرفته. نمونه بارز. آن اتوبان تبریز به زنجان. همین ایده را به اشاره کردم که میشود برای ایجاد بزرگراه بستان آباد به سراب ونیر از همین روش در ابعاد کوچکی انجام داد. و با اعتبار بخش خصوصی با ایجاد بزرگراه ها و اخد عوارض آن نسبت به کیفیت جاده به هر حال اخذ عوارض در اتوبانها بیشتر از بزرگراها خواهد بود. با ایجاد این روش در کشور هم سرعت ساخت وساز. بزرگراهها بیشتر خواهد شد. و هم کیفیت راهها نسبت به استاندارد های بین المللی نزدیک خواهد شد. وهم فکر نکم کسی راضی نباشد با پرداخت. کمی بعنوان عوارضی از مزایا و. کاهش خطرات جاده ای که دارد. راضی نباشد. به نظر من. این روش سرمایه گذاری در بخش راه میتواند. هم باعث ایجاد اشتغال و هم امینیت جاده های کشور. را به مطلوب برساند. متاسفانه در کل کشور بجز اتوبانها. تعداد معدودی بزرگراهها. اکثر جاده کشش این همه وسایط نقلیه را ندارد. و همه ساله حدود ٢۵هزار آمار تلفات رانندگی جاده ای را شاهد هستیم.
فرمایش شما کاملا صحیح…متاسفانه همه ما دلایل عدم کاربست این رویکرد و رویکردهای مشابه را به خوبی میدانیم….. شهرستان سراب تو یه موقعیت استراتژیک بود هست و خواهد بود….یکی از شاخصه های توسعه شهری و به مراتب آن توسعه شهرستانی بحث موبیلیتی (جابجایی) هستش….تا وقتی این جابجایی به طور اصولی به ثمر نشیند خبری از توسعه سراب نخواهد بود…سراب در مقایسه با شهرهای دیگر استان موقعیت استراتژیک نسبتا بهتر و شاید عالی تری هم دارد….دلیل آن هم مشخص هست…سراب نقش موثری را در جابجایی بین ۴ استان (و یا حتی بیشتر) ایفا می کند ( آذربایجان شرقی،آذربایجان غربی، اردبیل، گیلان)…بحث جابجایی یکی از فاکتورهای مهم تغریف مناطق ویژه اقتصادی است….ما اگر خواهان رشد و توسعه سراب هستیم باید از زیرساخت ها شروع کنیم….شاید زمان بر باشد ولی مطمنا نتایج خوبی خواهد داشت…
منم همانند شما موافق گفتمان سازی پیرامون این مباحث هستم…ولی متاسفانه آنقدر در سیاست و سیاست بازی گم شده آیم که…..بدون اینکه سوادشو داشته. باشیم ویا به خود زحمت مطالعه آنرا بدهیم….
به نظرم یکی از رسالت های سایت های خبری به تصویر کشاندن مزیت های نسبی شهرستان و کنکاش در مورد راه حل های تبدیل آن به مزیت های رقابتی و امثالهم…
وگرنه سیاست یک روز این طرف هست و روز دیگر آن طرف و سوختگان ماییم
منم به مانند تمام همشهری های خود آرزویی ندارم جز اعتلای سراب و سرابی….
و اگر فرصت خدمت برآیم فراهم گرد بسیار خوشحالم خواهم شد…
امیدوارم نتیجه انتخابات آتی جز آبادانی و پیشرفت نباشد و من یقین دارم هر کدام از بزرگواران این افتخار نصیبشان گردد دغدغه ای جز تعالی سراب و سرابلیلار نخواهد داشت…
سپاسگذارم جناب فصیحی
امیدوارم که با توجه به تجاربی در منطقه نمین داشته اید. از کم وکاستی های و یا معایب ومزایا آن اطلاع وتجربه کافی داشته باشید. وبه عنوان یک. سرابی در جهت رشد اقتصادی از چه در ابعاد. سرمایه گذاری در بخش صنعت.کشاورزی ودامداری. تجاری . مسکن وحمل ونقل بخصوص توریستی که سراب با داشتن. شرایط آب وهوای خاص خود. در جهت جذب سرمایه در اولویت افراد سرمایه گذار باشد. من بعنوان یک شهروند سرابی خوشحال میشوم. مسئولان رده بالای شهرستان از تجربیات دوستمان جناب فصیحی در جهت رشد اقتصادی سراب نهایت استفاده را ببرند.
من هم به نوبه خود از داشتن. کارشناسان خوب(جناب حمید فصیحطی)عزیز. که میتوانند علل عقب ماندگی کشورهای جهان سوم و یا مناطق محرومی مثل سراب را به خوبی شکافته و عنوانهای زیادی که باعث محرومیت و عقب افتادگی بوده را تشریح کنند. در نوع خود قابل تقدیر میباشد. باید به داشتن افرادی که ایده های خوب و سازنده دارند. افتخار کرد. شاید در همین برهه انتخابات که متاسفانه از ایام قدیم خیلی ها وظایف نماینده شهر که در قبال حوزه انتخابیه خود داشته. اطلاع کافی نداشته اند. ود برهه زمانی خاص. نماینده از ساده گی و پاک بودن نیت قلبی آن منطقه سو استفاده کرده و وعدهای که به هیچ وجه در حوزه اختیارات نماینده نبوده به مردم وعده وعید داده. و یا به علل مختلف به دلیل عدم آشنای مردم از اختیارات نماینده. در طلب و نیازهای خود دچار اشتباه شده اند. (مثل ایجاد کارخانه های تولیدی.غیره).ولی یکی از وظایف نماینده و یا عالی ترین مقام شهری که فرماندار باشد. میتواند با توجه به اولویت های منطقه و ومحرومیت های که داشته. ازدولت مجوز و امتیازات وتسهیلات خاصی را بطلبند. مثل مناطق آزاد تجاری. ویا بهترین شرایط ممکن برای سراب ایجای منطقه ویژه اقتصادی را تسهیل کنند. به عنوان مثال هر شخص در منطقه سرمایه گذاری کند ازوام نرخ بهره کمی برخوردار خواهد بود. ویا مافیت از مالیات به مدت طولانی. متاسفانه بروکراسی اداری در اکثریت. مناطق ایران وجود داشته ودارد. بخصوص در شهرستاهای کوچک. به عنوان مثال یکی از آشنایان بنده چندین سال پیش با توجه به شرایط مالی. قابل قبولی که داشت. آماده بود در سراب سرمایه گذاری کند.که متاسفانه در آن برهه مسئولان وقت سراب با ایجاد قوانین دست وپا گیر. عملا شخص را از سرمایه گذاری در سراب منصرف کردند.که ایشان بعدا در تهران یک واحد تولیدی که حدود ٢٠نفر مستقیم ووغیر مستقیم بیش از صدها نفر مشغول بکار شدند. امیدوارم طبق نظریات دوست عزیز جناب فصیحطی. شرایط را بگونه محیا شود. تا شاهد رشد اقتصادی منطقه باشیم.
سپاسگذارم…
در مورد منطقه ویژه اقتصادی باید به اطلاع شما دوست عزیز برسانم که مخالف این پروژه در منطقه ای مثل سراب هستم…که دلایل زیادی با استناد به منابع و نمونه های داخلی و تجارب موفق و غیر موفق برایش دارم…البته من باب اطلاع اینجانب دو سالی هست در مهندسین مشاور فعالیت دارم و نزدیک سه مورد مطالعات منطقه ویژه آزاد تجاری و اقتصادی انجام دادیم..و مدت دو سالی هست به عنوان کارشناس پروژه منطقه ویژه اقتصادی نمین (پشت فرودگاه اردببل) و مدیریت مطالعات آن در حال فعالیتم….
دوست عزیز ما در مقاله خود در مورد. تامین مالی پروژه های زیر ساختی که مفصلا. ودر سطح بالای توضیح داده شده است. که در نوع خود خیلی جالب است. شای من و اکثر همشهریان در درک مفهوم آن کاملا تفهمیم نشده باشیم. ولی من به زبان ساده میتوانم در مورد سرمایه گذاری که انجام میگیرید. خود مردم و رسانه های محلی. مسئولین نقش مهم ومحوری داشته باشند. آیا سوال اینجاست که تا به حال در مورد سرمایه گذاری. که در شهرستان سراب. چه در بخش صنعت ویا مسکن و یا تجاری شده. نقشی به عنوان. حمایت چه از بابت سرمایه ای که در شهرستان شده وباعث. به نوعی ایجاد اشتغال برای. افراد گردیده. در نوع خود قابل تقدیر است. حتی. برج دوقلو میلاد و یا برج تجاری که. اخیران در. شهرستان. انجام گرفته . که به نوعی حتی باعث شده سراب به خود رنگ شهر را ببیند. که سابقا شهری که در بافت روستا بود. آیا بهتر نیست که مسئولان در جهت. رشد سراب. همکاری خوبی با سرمایه گذاران داشته باشند. تا این نوع تشویقات باعث سیل سرمایه گذاری چه در بخش. صنعت. مسکن. تجاری و. توریستی. انجام گیرد..وشاهد رشد. اقتقادی منطقه باشیم.
سپاس از حسن نظر شما…..
خدمتتان عارضم به ثمر رساندن همین بحث bot به خاطر بروکراسی شدید اداری و به مراتب آن نقاط ضعف و تهدیدهای پیش رو عملا بدون استفاده مانده و اکثر کنسرسیوم های خارجی و داخلی از پذیرشت آن سر با زده اند…..اگه بخواهیم لوکالیزش ( محلی ) کنیم می تونیم به کاربست این رویکرد در پروژه های حمل و نقل علی الخصوص بزرگراه (سراب به بستان اباد) یا (سراب به نیر) اشاره کرد…یا در بعد گردشگری دوباره قابل بحث و گفتگو هست….