مناطق ویژه اقتصادی ، پلی بین اقتصاد ملی و بینالمللی
- شناسه خبر: 29008
- تاریخ و زمان ارسال: 29 اردیبهشت 1395 ساعت 8:03
- نویسنده: modir
به گزارش صدای سراب, حمید فصیحی مدیر پروژه منطقه ویژه اقتصادی نمین طی یادداشتی نوشت :
چند سالی میشود که طرح تصویب مناطق ویژه اقتصادی در نقاط مختلف کشور در دستور کار دولت و مجلس شورای اسلامی قرارگرفته است. با روی کار آمدن دولت دهم این امر سرعت بیشتری به خود گرفته طوری که هرازگاهی خبر تصویب این مناطق در اکثر نقاط کشور به گوش میرسد. در این بین، شهرستان سراب هم به لطف پیگیری نمایندگان محترم خود بینصیب نمانده است. طی سالهای گذشته مسئولان شهرستان هم در تائید یا رد این طرح به اظهارنظرهای مختلف و بعضاً متضاد پرداختهاند.
اخیراً فرماندار شهرستان سراب (آقای گرشاسبی) در نوزدهمین نشست شورای برنامهریزی استان از تأسیس منطقه ویژه اقتصادی با گرایش آلومینا در این شهرستان خبر داد و گفت: در رابطه با تأسیس منطقه ویژه اقتصادی از طرف مجلس مجوز صادر شده اما هنوز دولت مجوزی نداده است.
هدف از این نوشتار آشنایی مختصر با مفهوم و ویژگیهای مناطق آزاد و ویژه و مقایسه آنها باهم و سرزمین اصلی، اهمیت پیشبینی و تعریف آنها از منظرهای مختلف و پیششرطهای لازم و ضروری برای احداث آن میباشد. امید است در نوشتارهای بعدی و در صورت کسب اطلاعات از سازمانهای ذیربط بهصورت تخصصی بتوان به امکانسنجی ایجاد منطقه ویژه اقتصادی سراب پرداخت. این امکانسنجی در بعدهای اقتصادی، زیستمحیطی و مطالعات برنامهریزی شهری اعم از حملونقل، تأسیسات و تجهیزات قابلبررسی می باشد.
- مقدمه
نظر به آنکه اقتصاد امروز جهان به سمت تسهیل فعالیتهای تجاری حرکت کرده و سعی دارد با کاهش و حتی حذف بسیاری از قوانین و مقررات دستوپا گیر شرایط را برای تحقق اهداف اقتصاد منطقهای، ملی و فراملی فراهم آورد، اهمیت شکلگیری مناطق آزاد و ویژه اقتصادی هویدا شده است. تأسیس مناطق ویژه یکی از راهکارهای توسعه کشورها با استفاده از استراتژیهای بروننگر و بهرهگیری از فرصتهای موجود در نظام اقتصاد جهانی است. این مناطق بهمنظور پشتیبانی از فعالیتهای اقتصادی و برقراری ارتباط تجاری بینالمللی و تحرک در اقتصاد منطقهای تأسیس میشوند. این مناطق مقررات اقتصادی متفاوت از سایر نقاط سرزمین اصلی را دارا هستند و امید است که این تفاوتها بتوانند زمینه جذب سرمایه و رونق تجاری و رشد اقتصادی را فراهم آورند.
بهمنظور دستیابی به شناخت نسبی از این مناطق ابتدا سیر تحول این مناطق، در جهان و ایران، تعاریف و تفاوتهای آن با سایر مناطق مورد شاره قرارگرفته است.
- پیشینه شکلگیری مناطق ویژه در جهان و ایران
ازنظر تاریخی در قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم میلادی، مفهوم منطقه آزاد[۱] مترادف با بندر آزاد بود. منطقه آزاد، مکان محدودی را در برمیگرفت که ورود و خروج کالا در آن آزاد بود. چون اینگونه مناطق در بندرها واقعشده بودند، معمولاً نام بندر آزاد را به خود میگرفتند؛ بنابراین بندر آزاد به منطقهای اطلاق میشد که تجارت آزاد در آن امکانپذیر بود. منطقه آزاد تجاری[۲] طبق تعریف ارائهشده توسط سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (UNIDO) بهعنوان محرکی در جهت تشویق صادرات صنعتی تلقی میگردد.
مناطق پردازش صادرات[۳]، مناطقی هستند که در داخل مرزهای گمرکی ملی واقعشده و معمولاً در نزدیکی یک فرودگاه بینالمللی یا بندر قرار دارند. تولیدات این مناطق بهطورمعمول بهمنظور صادرات است. این مناطق تسهیلات، تأسیسات و خدمات موردنیاز جهت تولید یا تبدیل مواد خام و کالاهای واسطهای وارداتی به محصولات نهایی را باهدف صادرات یا فروش آنها در بازارهای داخلی با در نظر گرفتن پرداخت حقوق و عوارض گمرکی معمول فراهم میسازند. در مناطق پردازش صادرات، واردات مواد خام، محصولات واسطهای و تجهیزات و ماشینآلات موردنیاز برای محصولات صادراتی مشروط به پرداخت حقوق گمرکی نیست. عملیات گمرکی برای واردات به منطقه و صادرات در حداقل خود قرار دارد.
مناطق ویژه اقتصادی[۴]، شکل تحولیافتهای از مناطق آزاد یا مناطق پردازش صادرات هستند. این اصطلاح نخستین بار توسط دولت چین در سال ۸۱۹۱ به کار رفت و بیشتر مبین سیاست رفع محدودیتها و موانع اداری رایج در مناطقی تحت این عنوان شکل گرفت. این اصطلاح مترادف با منطقه پردازش صادرات است و جذب سرمایه خارجی بهمنظور متحول ساختن کل اقتصاد ملی و منطقهای در محدودهای وسیع و با کاربریهای متنوع از اهداف عمده آن است.
مناطق ویژه اقتصادی در ایران باهدف ایجاد زمینه توسعه منطقهای و ملی شکلگرفتهاند. بهرهگیری از مزیتهای مربوط به مناطق ویژه اقتصادی اولین بار در قانون اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور تحت عنوان اولیه مناطق حراست شده گمرکی مطرح شد. سپس در قانون برنامه دوم، دولت اجازه یافت تا بهمنظور پشتیبانی تولید داخلی و توسعه صادرات غیرنفتی و ایجاد تحرک در اقتصادهای منطقهای، مناطق ویژه اقتصادی را در مبادی ورودی کشور یا گمرکات داخلی ایجاد کند. بهاینترتیب اولین منطقه ویژه اقتصادی کشور در سیرجان تشکیل شد و سپس در سایر شهرهای کشور مثل سرخس، ارگ جدید، سلفچگان، خرمشهر، بندر امام، امیرآباد بهشهر و بندر شهید رجایی و تبریز تأسیس گردیدند.
- چیستی و ماهیت مناطق ویژه اقتصادی، مناطق ویژه آزاد و شهرک های صنعتی و تفاوت های آن با یکدیگر
۱-۳٫ ماهیت مناطق ویژه اقتصادی (Special Economic Zones)
منطقه ویژه اقتصادی، منطقهی حراست شدهای است که در مبادی ورودی یا داخل کشور با محدودههای گمرکی تأسیس میشود و هدف از ایجاد آن پشتیبانی از تولیدات داخلی و توسعه صادرات غیرنفتی و ایجاد تحرک در اقتصادهای منطقهای پیشبینیشده است. منطقه ویژه اقتصادی از شمول مقررات جاری عمومی کشور متبوع، خارج است و با استفاده از مزایایی مانند بخشودگی مالیاتی و عوارض گمرکی و معافیت از مقررات ویژه صادرات و واردات با جذب سرمایه و فنّاوری مدرن، امکانات کسب در آمدهای ارزی را فراهم میآورد. مناطق ویژه معمولاً با همکاری بخشهای دولتی و خصوصی اداره میشوند. بخشهای دولتی، مسئولیت فراهم کردن زیرساختها و امکاناتی همچون شرایط جاذب سرمایه و تهیه وام را به عهدهدارند تا امکان بازگشت سرمایه و سود موردنظر بخش خصوصی فعال در این حوزه را فراهم کنند مناطق ویژه اقتصادی نقش مهمی در افزایش روند تجارت بینالمللی و اشتغالزایی در سراسر جهان ایفا مینمایند. از منظر اقتصاد جهانی، مناطق ویژه اقتصادی و مناطق پردازش صادراتی بهعنوان ابزار یا اهداف سیاستگذاریهای دولتها در جهت گسترش صنعتی شدن، اشتغالزایی و توسعه منطقهای به شمار میروند.
مناطق ویژه اقتصادی بهعنوان پلی بین اقتصاد ملی و بینالمللی هستند که از یکسو با جذب سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی پایه صادرات غیرنفتی را استحکام میبخشند و از طرف دیگر با بهرهگیری از منابع و استعدادهای بالقوه منطقه، مزیت نسبی اقتصاد درزمینه اقتصاد بینالملل را به بالفعل تبدیل میکنند.
۲-۳٫ ماهیت مناطق آزاد اقتصادی (Free Economic Zones)
منطقه صنعتی طراحیشدهای که ازنظر سیستم تجاری و گمرکی یک کشور، یک حوزه و قلمرو جدا برای تجارت آزاد بهحساب میآید و شرکتهای خارجی در آن باهدف و انگیزه صادرات تولید نموده و در این راه از معافیتها و مشوقهای مالی و پولی بهرهمند میشوند.
درواقع در بندرهای آزاد و مناطق تجاری آزاد، صدور کالا باهدف گسترش بازرگانی خارجی، (بدون حقوق و عوارض گمرکی) موردتوجه بوده است. ولی در تعبیر امروزی، در مناطق آزاد علاوه بر تجارت آزاد، به سرمایهگذاری و تولید نیز توجه میشود. بسیاری از تعاریف بر این نظریه که منطقه آزاد شبیه یک کشور کوچک در داخل کشور است، اتفاقنظر دارند. بدین گونه که محصولات و کالاهایی که در مناطق پردازش صادرات تولید و عرضه میشوند، در قالب فضای سیستمی فروخته و عرضه میشوند و بهعبارتدیگر این محصولات برای بازارهای داخلی مانند این است که کالا از خارج وارد میشود.
ایجاد منطقه آزاد ازجمله ابزارهای توسعه اقتصادی است که میتواند موجب جلب سرمایه، انتقال تکنولوژی، آموزش نیروی انسانی، تحصیل مدیریت علمی، گسترش صادرات و بالاخره ادغام کشور در بازار جهانی شود و درنهایت دریچهای بهسوی توسعه اقتصادی باشد.
۳-۳٫ ماهیت شهرکهای صنعتی( Industrial park)
شهرک صنعتی[۵] منطقهای است که بهمنظور توسعه صنعتی و متمرکزشدن تولیدات صنعتی در نظر گرفتهشده است. هدف از ایجاد شهرک صنعتی، توسعه صنعتی کشور در خارج از مناطق شهری است تا تأثیرات منفی بار صنعتی بر ساکنین شهری را به حداقل رسانده، آلایندگی را کم کرده و با دسترسی آسان به مسیر حملونقل، کمترین بار ترافیکی را در مناطق شهرنشین به بار آورد
۴-۳٫ مقایسه بین مناطق ویژه اقتصادی، مناطق آزاد تجاری- صنعتی و شهرکهای صنعتی با سرزمین اصلی
بهطورکلی در قیاس بین ویژگیهای قانونی مناطق آزاد و ویژه و شهرکهای صنعتی باید اذعان داشت که مناطق آزاد و ویژه از منظر قوانین و مقررات گمرکی دارای برخی معافیتهای میباشند که شهرک های صنعتی از آن برخوردار نیستند و همچنین در شهرکهای صنعتی قوانین حاکم بر اشتغال، سرمایهگذاری و بهویژه سرمایهگذاری خارجی بر اساس قوانین ملی و کشوی هست و این در حالی است که مناطق آزاد و ویژه اقتصادی خود به شکل محدودهای مستقل اداره میشوند و دارای قوانین خاص خود میباشند که بعضاً مطابق با قوانین ملی نیز هستند. مناطق ویژه اقتصادی و آزاد جهتگیریهای یکسانی در آزادسازی دارند اما در یکسوی اهداف، وظایف، امتیازات و تهدیدات باهم متفاوتاند. تفاوت اصلی بین این دو در میزان و حدود آزادی عمل از حیث مقررات و قوانین کشور است. آزادی عمل در مناطق آزاد اقتصادی بیشتر است و نیز از مزایای به نسبت بیشتری در مقایسه با سایر مناطق برخوردارند. مقایسه امتیازات و معافیتهای قانونی در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی با سرزمین اصلی بهطور خلاصه در جدول زیر مشاهده میشود.
جدول شماره ۱: مقایسه امتیازات و معافیتهای قانونی در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی با سرزمین اصلی
| ردیف | شرح امتیازات و تسهیلات | مناطق آزاد | مناطق ویژه | سرزمین اصلی |
| ۱ | مقررات روادید اتباع خارجی | بدون نیاز به اخذ قبلی روادید | مطابق با سرزمین اصلی | الزام به دریافت ویزا |
| ۲ | اشتغال اتباع خارجی | مطابق با مقررات اشتغال نیروی انسانی در مناطق آزاد (فصل ششم)(نسبت کارگران خرجی نباید از ۱۰ درصد کل شاغلان هر منطقه بیشتر باشد) | مطابق با مقررات اشتغال نیروی انسانی در مناطق آزاد (فصل ششم) | منوط به صدور پروانه اشتغال و مطابق مقررات اشتغال اتباع خارجی |
| ۳ | امکان ورود مواد اولیه بدون پرداخت عوارض گمرکی، سود بازرگانی و ثبت سفارش | مجاز است | مجاز است | در برخی موارد معدود و خاص |
| ۴ | معافیت گمرکی برای کالاهای ساختهشده و تولیدشده | معافیت درمجموع ارزشافزوده و مواد داخلی بکار رفته در تولید محصول، هنگام ورود به کشور | معافیت درمجموع ارزشافزوده و مواد داخلی بکار رفته در تولید محصول، هنگام ورود به کشور | بدون معافیت |
| ۵ | صادرات کالا و تجهیزات و مواد اولیه از داخل کشور به منطقه | مطابق با قانون مناطق، نقلوانتقال داخلی محسوب میشود | مطابق با قانون مناطق، نقلوانتقال داخلی محسوب میشود | مطابق با مقررات صادرات و واردات |
| ۶ | صادرات کالا و تجهیزات از منطقه به خارج | ۱٫ بدون تغییرات به خارج کشور مشمول مقررات صادرات سرزمین اصلی هست.
۲٫ پس از اعمال تغییرات در کالا و تجهیزات مشمول مقررات منطقه می باشد |
۱٫ بدون تغییرات به خارج کشور مشمول مقررات صادرات سرزمین اصلی می باشد.
۲٫ پس از اعمال تغییرات در کالا و تجهیزات مشمول مقررات منطقه می باشد |
مشمول مقررات صادرات و واردات |
| ۷ | ورود کالای تجاری از منطقه به سرزمین اصلی | مطابق مقررات صادرات و واردات سرزمین اصلی (با برخی تسهیلات) | مطابق مقررات صادرات و واردات سرزمین اصلی | – |
| ۸ | ترانزیت کالا از / به مناطق | بدون محدودیت و مطابق با دستورالعمل ترانزیت گمرک جمهوری اسلامی ایران | بدون محدودیت و مطابق با دستورالعمل ترانزیت گمرک جمهوری اسلامی ایران | مطابق با دستورالعمل ترانزیت گمرک جمهوری اسلامی ایران |
| ۹ | امکان مشارکت و سرمایهگذاری داخلی و خارجی | کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی و مؤسسات اعم از ایرانی و خارجی و سازمانهای بینالمللی طبق این مقررات میتوانند مستقلاً و یا با مشارکت سازمان و شرکتهای تابع آن یا با مشارکت یکدیگر در مناطق آزاد سرمایهگذاری نمایند و سرمایه پذیرفتهشده آنان مشمول این مقررات میشود. | مطابق با قوانین مناطق آزاد | منوط به دریافت مجوز از سازمان سرمایهگذاری خارجی ایران در چارچوب محدودیتهای سهم بازار که در بعضی رشتهها که در قانون ذکرشده است |
| ۱۰ | ثبت شرکت | طبق ضوابط ثبت شرکتها و مالکیتهای صنعتی و معنوی در مناطق آزاد امکان ثبت شرکت با مالکیت ۱۰۰% خارجی وجود دارد | امکان ثبت توسط شخص حقوقی بدون ملاحظه میزان مشارکت سهام داخلی و خارجی وجود دارد | امکان ثبت توسط شخص حقوقی ثبتشده در کشور بدون ملاحظه درصد سهام سهامدار خارجی وجود دارد |
| ۱۱ | پوشش ریسکهای غیرتجاری سرمایهگذاری | بر اساس قانون مناطق آزاد | بر اساس قانون تشویق و حمایت از سرمایهگذاری خارجی کشور | بر اساس قانون تشویق و حمایت از سرمایهگذاری خارجی کشور |
| ۱۲ | مالیات بر ارزشافزوده | ۱-نقلوانتقال کالا در داخل منطقه معاف
۲-هنگام ورود کالا به سرزمین اصلی مطابق با قانون مالیات بر ارزشافزوده سرزمین اصلی ۳-انجام خدمات در داخل محدوده معاف است |
۱-نقلوانتقال کالا در داخل منطقه معاف
۲-هنگام ورود کالا به سرزمین اصلی مطابق با قانون مالیات بر ارزشافزوده سرزمین اصلی ۳٫ انجام خدمات در داخل محدوده معاف است |
وجود ندارد |
| ۱۳ | مدت توقف کالا و مواد اولیه در محدوده منطقه | بر اساس نظر سازمان منطقه تعیین میگردد | بر اساس نظر سازمان منطقه تعیین میگردد | مطابق مقررات گمرکی حداکثر ۴ ماه |
| ۱۴ | تضمین کامل سرمایههای خارجی و سود حاصل از آنها | موضوع ماده ۲۱ قانون چگونگی اداره مناطق آزاد درزمینهٔ جلب و حمایت از سرمایههای خارجی | مطابق قانون تشویق و حمایت سرمایهگذاری خارجی کشور | بر اساس قانون تشویق و حمایت از سرمایهگذاری خارجی کشور |
| ۱۵ | معافیت مالیاتی بر فعالیتهای اقتصادی | معافیت ۲۰ سال از زمان صدور پروانه بهرهبرداری مجوز فعالیت اقتصادی | مطابق با مقررات سرزمین اصلی | وجود ندارد. تبصره: ۱۰۰%(درآمد مشمول مالیات کلیه واحدهایی که در مناطق محروم مستقر میباشند به مدت ده سال از معافیت مالیاتی برخوردار است |
| ۱۶ | اشتغال نیروی انسانی، بیمه و تأمین اجتماعی | مطابق مقررات اشتغال نیروی انسانی مناطق | مطابق با مقررات مناطق آزاد | مطابق قوانین کار، بیمه و تأمین اجتماعی جاری کشور |
| ۱۷ | خردهفروشی کالا | مجاز است | صرفاً برای اتباع خارجی مجاز است | مجاز است |
| ۱۸ | ورود کالای همراه مسافر از مناطق به سرزمین اصلی | مجاز است | مجاز نیست | – |
| ۱۹ | فروش و نقل انتقال کالا بهصورت تجاری | مجاز است | بر اساس قانون مناطق آزاد | مطابق با مقررات صادرات و واردات |
| ۲۰ | نقلوانتقال زمین | فروش و انتقال قطعی زمین به اتباع داخلی بلامانع و به اتباع خارجی ممنوع است. در مواردی که انجام سرمایهگذاری خارجی منجر به تشکیل شرکت ایرانی گردد، تملک زمین به نام شرکت متناسب با طرح سرمایهگذاری و به تشخیص سازمان مجاز میباشد. | پس از ارائه پایان کار امکان دارد | مطابق با مقررات جاری کشور |
| ۲۱ | فعالیتهای بیمهای | مطابق با مقررات مناطق آزاد | بر طبق مقررات سرزمین اصلی | مطابق با مقررات بیمهای کشور |
| ۲۲ | عملیات پولی و بانکی | مطابق با مقررات مناطق آزاد | مطابق با مقررات سرزمین اصلی | مطابق با مقررات پولی و بانکی کشور |
| ۲۳ | انتقال ارز | بدون محدودیت و با سهولت | مطابق با مقررات سرزمین اصلی | وجود برخی محدودیتها برای انتقال ارز |
| ۲۴ | بورس | مطابق با آییننامه مناطق (در حال تنظیم) | مطابق با مقررات سرزمین اصلی | مطابق با مقررات بازار سرمایه |
| ۲۵ | استفاده از تسهیلات ارزی | بهطور خاص وجود ندارد از محل صندوق توسعه ملی | وجود دارد از محل صندوق توسعه ملی | وجود دارد. از محل صندوق توسعه ملی |
| ۲۶ | تردد خودرو در محدوده مناطق | با پلاک منطقه تا شعاع مصوب مجاز است. با پلاک سرزمین اصلی مجاز است | مطابق با مقررات سرزمین اصلی | با پلاک مناطق آزاد با مجوز ورود موقت در زمان محدود مجاز است. |
مقایسه جدول فوق بهوضوح، اهمیت تأسیس این مناطق را بیان میکند. چراکه با در اختیار گذاشتن فرصتهایی، مقدمات توسعه اقتصادی را فراهم و مزیتهای نسبی مناطق را به مزیتهای رقابتی تبدیل میکند؛ اما نباید از این نقطه غافل شده که به همین سادگی نمیتوان در هر نقطه از کشور به تعریف و تأسیس مناطق ویژه پرداخت. لذا قبل از تعریف این مناطق در موضعهای مشخص باید به تعیین و بررسی معیارهای تأثیرگذار در تعیین پهنههای کلان و امکان احداث آنها پرداخت و در وهلهی اول باید امکانسنجیهایی در بعد مطالعات اقتصادی، زیستمحیطی صورت گیرد تا از تهدیدات آتی جلوگیری شود.
- تعیین معیارها و شاخصهای تأثیرگذار در تعیین نیاز پهنههای کلان به ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و امکان احداث آنها
یکی از مباحث مهم در حوزهی مناطق ویژه اقتصادی تعیین معیارها و شاخصهای تأثیرگذار در مکانیابی و تعیین پهنههای کلان برای ایجاد این مناطق میباشد. ازجمله تئوریهای ارائهشده در مورد مکان صنایع از روش کمترین هزینه[۶]، روش تحلیل حوزه بازار[۷] و روش به حداکثر رسانیدن سود[۸] میتوان نام برد. نظریهپردازان اخیر، مفاهیمی چون صرفهجوییهای مقیاس[۹]، جایگزینی عوامل[۱۰]، کشش تقاضا[۱۱]، انگیزههای شخصی صاحبان صنایع، یارانهها و کمکهای مالی موجود، کیفیت زیستمحیطی، پیوندهای بین صنایع را در تعیین مکان صنایع مهم تلقی کردهاند.
بر طبق ادبیات موضوع، عواملی که در مکانیابی صنایع بزرگ صنعتی دارای اهمیت اولیه یا بحرانی هستند عبارتاند از: دسترسی به زیرساختهای فیزیکی ارتباطی بینالمللی، دسترسی به بازار، مطابقت با طرحهای فرادست و آمایش سرزمین (مطابقت با طرحهای بالادست)، دسترسی به مواد اولیه خام، فاصله از مناطق حفاظتشده، بررسی اقلیمی مثل باد غالب و بارش (عوامل اقلیمی)، سهولت دسترسی به برق صنعتی، مساحت زمین احداثی و وجود زمین و امکانات کافی برای گسترشهای آتی، سهولت دسترسی آسان به راه زمینی و سیستمهای حملونقل ترکیبی (فرودگاه، راهآهن)، قیمت ارزان زمین، وجود آب کافی برای مصارف صنعتی، سهولت دفع/تصفیه فاضلاب صنعتی، سهولت دسترسی به سایر منابع انرژی و سوختی، پتانسیل رشد اقتصادی منطقه، رعایت عوامل زیستمحیطی و کنترل آلودگی، نزدیکی به مراکز تصمیمگیری اداری – سیاسی، بیرون بودن از محدودههای شهر، نیروی انسانی و ترکیب آن به لحاظ سنی و جنسی، تخصص و مهارت در سطح منطقه (نیروی انسانی منطقه)، توپوگرافی و عوارض سطح زمین، ضوابط استقرار و همجواری کاربریهای اطراف (کاربریهای همجوار)
همهی این معیارها بهخودیخود میتوانند بهصورت مفصل موردبحث و گفتگو قرار گیرند.
دسترسی به زیرساختها و تأسیسات فیزیکی، دسترسی به بازار، دسترسی به مواد اولیه، سهولت دسترسی آسان به راه زمینی و دستگاههای حملونقل ترکیبی (فرودگاه و راهآهن)، وجود آب کافی برای مصارف صنعتی، رعایت عوامل زیستمحیطی و کنترل آلودگی از مهمترین پیششرطهای لازم برای تأسیس مناطق ویژه به شمار میروند که باید بهصورت اصولی موردبررسی قرار بگیرند که کوتاهی در هریک از موارد ذکرشده خسارتها و شکستهای زیادی را به همراه خواهد داشت.
- اهداف مناطق ویژه اقتصادی
مهمترین اهداف طرح بر اساس مفاد ماده یک از قانون تشکیل و اداره مناطق ویژه اقتصادی که میبایست با پتانسیلها و مزیتهای منطقهای هماهنگ و در یک راستا باشند، به شرح ذیل هست:
- پشتیبانی از فعالیتهای اقتصادی
- برقراری ارتباط تجاری بینالمللی و تحرک در اقتصاد منطقهای و تولید و پردازش کالا
- انتقال فناوری
- صادرات غیرنفتی
- ایجاد اشتغال مولد و جلب و تشویق سرمایهگذاری داخلی و خارجی
- صادرات مجدد، عبور خارجی (ترانزیت) و انتقال کالا (ترانشیپ)
البته به مواردی همچون، محرومیتزدایی از مناطقی دارای امکان رشد و توسعه بالقوه، جذب نقدینگی سرگردان داخلی، دستیابی به تکنولوژی پیشرفته میتوان بهعنوان اهداف مناطق ویژه اقتصادی اشاره کرد.
بنابراین برای رسیدن به اهداف کلان منطقه ویژه، مطالعات وسیعی در سطوح ملی و منطقهای موردنیاز است که میبایست ابعاد مختلف اقتصادی، جمعیتی، زیرساختی، طبیعی، محیطی و… موردتوجه و بررسی قرار دهد. مهمترین بعد این مطالعات، بررسیهای اقتصادی و مطالعات بازار می باشد.
- جمعبندی
موفقیت یک منطقه ویژه اقتصادی به عوامل متعددی بستگی دارد. این عوامل را میتوان در دو گروه کلی دستهبندی کرد که دسته اول شامل پیشنیازهای لازم برای دستیابی به موفقیت بوده و دسته دوم عوامل پسین برای دستیابی به موفقیت را در برمیگیرد. در حقیقت دسته اول اشاره به پیشنیازهای لازم برای ایجاد یک منطقه ویژه اقتصادی و عملکرد موفق آن دارد که بدون وجود این پیشنیازها، نمیتوان موفقیتهای چشمگیری را از مناطق ویژه انتظار داشت. دسته دوم نیز بر چگونگی امور اجرایی در مناطق تأکید دارد؛ بهطوریکه مانند هر سازمانی، عملکرد مجریان بر میزان موفقیت یا عدم موفقیت سازمان اثرگذار است. بااینحال بررسی پیشنیازهای لازم برای موفقیت مناطق ویژه اقتصادی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا تا زمانی که پیشنیازها فراهم نباشند، عملکرد مناسب در دسته دوم عوامل نیز تأثیرگذار نخواهد بود. انتخاب موقعیت جغرافیایی مناسب و وجود زیرساختهای لازم، یکی از دلایل اصلی موفقیت مناطق ویژه اقتصادی است. بهطورکلی یکی از چالشهای اصلی مناطق ویژه اقتصادی ایران، عدم وجود زیرساختهای اولیه برای ایجاد مناطق ویژه اقتصادی بوده است.
درعینحال، نکته حائز اهمیت در خصوص زیرساختهای موردنیاز برای تأسیس یک منطقه ویژه اقتصادی و توجه به وجود این زیرساختها، موضوع تحلیل هزینه – فایده برای تأسیس مناطق ویژه اقتصادی است. درصورتیکه مکان موردنظر برای ایجاد منطقه ویژه اقتصادی بهدرستی انتخابنشده باشد، ممکن است هزینه ایجاد زیرساختهای موردنیاز، بیش از منافع به وجود آمده در آنها شود. اگرچه مناطق ویژه اقتصادی ایران ازلحاظ موقعیت جغرافیایی، عموماً در نقاط سوقالجیشی قرارگرفتهاند، اما جانمایی عملیاتی آنها دارای اشکالات متعددی است. عمدهترین اشکال فراهم نبودن زیرساختهای لازم برای ایجاد مناطق بوده است. بهطوریکه پیش از ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در این مناطق، زیرساختهای لازم برای آنها فراهم نشده و سیاست ایجاد زیرساختها از محل درآمدهای مناطق ویژه اقتصادی پس از افتتاح و شروع به کار، اتخاذشده است
مناطق ویژه اقتصادی میتوانند فضای مناسبی را برای صادرات شرکتهای تولیدی ایجاد کرده و با جذب عوامل سرمایه در کنار یکدیگر بهعنوان یک سکوی صادراتی عمل کنند. از سویی دیگر به دلیل اینکه تولیدات آنها باقیمتهای رقابتی و بینالمللی صورت میگیرد موجب کاهش قیمت تمامشده محصول و بهرهگیری مؤثرتر از آن شده و امکان حضور در بازارهای بینالمللی را آسانتر مینماید و این مناطق فارغ از مشکلات و موانع و محدودیتهای داخلی میتوانند راه را برای توسعه صادرات بگشایند. درنتیجه وجود این مناطق در کشور علاوه بر اینکه میتواند سبب انتقال مرکز فعالیت تجاری بینالمللی به کشور شود، بهعنوان یک مزیت برای منطقه مزبور نیز تلقی شوند.
از مناطق ویژه اقتصادی میتوان بهعنوان یکی از راههای رسیدن به توسعه پایدار منطقهای هم نام برد که بنا به رسالت خود میتواند گامی در جهت جهش اقتصادی درزمینهٔ تولید خدمات و رونق فضای کسبوکار، صادرات و واردات و در یککلام توسعه اقتصادی باشد. مزایای این مناطق علاوه بر ابعاد اقتصادی میتواند ابعاد اجتماعی هم در پی داشته باشد.
گردآوری : حمید فصیحی (کارشناس مطالعات طرح منطقه ی ویژه اقتصادی نمین – مهندسین مشاور فجر توسعه )
منبع:
مهندسین مشاور فجر توسعه، ۱۳۹۴، طرح مطالعاتی مناطق ویژه اقتصادی ایران
[۱].Free Zone
[۲].Free Trade Zone
[۳]. Export Processing Zone
[۴].Special Economic Zones
[۵]. Industrial park
۸٫The Profit Maximization Approach
درود بر آقای مهندس فصیحی؛ حضور شما برای کشور ایران غمینتی است. روح شهدا و امام شهدا از شما بسیار خرسندند.
سپاس از قلم شیوا و روان شما جناب مهندس فصیحی، جای شما درکرسیهای شهری و منطقهای خالی است، به امید روزی که جامعه به سمت تخصصگرایی برود.
با سپاس از آقای فصیحی و جناب آقای دکتر رضائی ، بنده نیز از تلاشهای تمامی مسئولین متشکرم و لازم میدانم بگویم در ایران مباحثی مانند مناطق ویژه متاسفانه اول ایجاد میشوند سپس زیرساختها و حمل و نقل بررسی میشوند . شهرستان سراب نیز در این مقوله به علت چنین مواردی دچار عقب ماندگی شده اما از نظر اینکه در ایران تا یک مورد انجام نشود ضرورتی برای ایجاد دیگر موارد احساس نمیشود و پروژه ها تماما دست نخورده باقی میمانند . به نظر اینجانب نیز باید از جایی شروع کرد و حساسیت موضوعات منطقه را به رخ کشید …
در منطقه سهلان نیز بدهی های وسیعی گریبان گیر است که باعث توقف پروژه منطقه ویژه سهلان شده است . البته چون بسیار آکادمیک برخورد شده میتوان گفت عامل دیگر شکست همان است . در پروژه های اینچنینی باید ارتباطات ، تجربیات ، علم و همت عمومی با هم همگام شوند تا نتیجه مثبت حاصل گردد .
بسیار عالی آقای فصیحی
متشکر از مقاله ارزشمند شما
به امید موفقیت روز افزون همه شهر های ایران در زمینه های اقتصادی و در بین آنها شهر سراب…
با سلام و درود ، و تشکر از مقاله فوق که توسط دست اندر کاران صدای سراب برای آگاهی مردم منطقه بسیار مفید است ، خاطر نشان میسازد یکی از اساسی ترین پایه های پیشرفت در منطقه سراب تصویب نهایی و شروع به عقد قراردادهای اقتصادی و صنعتی در قالب منطقه ویژه اقتصادی سراب است که در دوران های گذشته با زحمات فرمانداران و نمایندگان مجلس تا اینجای کار پیش رفته و بخاطر مسائل شخصی و گروهی بعضا به اطلاع عموم نرسیده ، بنده بنا به شرایطی از سال ۹۲ درگیر مسائل این منطقه ویژه اقتصادی بوده ام که در منطقه بهرمان واقع خواهد شد و به اطلاع عموم هموطنان گرامی میرساند منطقه مذکور به ۲ طریق : ۱ / همراه با نفلین سینیت و ۲/ بدون آن و به صورت مجزا در محدوده ای بالغ بر ۱۰۲۶ هکتار میباشد . که تمام زیر ساختهای لازم از جمله آب و گاز و برق به لطف تلاشهای مسئولین منطقه ای فراهم میباشد . لذا در مرحله کنونی نیز تلاش های مضاعفی را از طرف تمامی دست اندر کاران زیربط و به خصوص نماینده محترم شهرستان طلب میکند تا این پروژه ویژه هر چه سریعتر به نتیجه رسیده و بعد از سالهای طولانی شاهد منطقه ای پویا و رو به رشد باشیم … با سپاس فراوان از تمامی دوستان و همراهان گرامی صدای سراب
در ضمن بنا به مسائل سیاسی و امنیتی از ذکر ریز موارد مربوطه معذوریم …
سپاس از دوست عزیز
یکی از مهم ترین زیرساخت های لازم و ضروری برای تعریف مناطق ویژه ، بحث حمل و نقل و نحوه ی جابه جایی به / از این مناطق می باشد. چرا که سرمایه گذار جایی را برای سرمایه گذاری انتخاب می کند که کمترین هزینه را در ابعاد مختلف به ویژه جابه جایی متحمل شود. در اکثر نمونه های خارجی ابتدا زیرساخت های لازمه تعریف و ایجاد می شود و سپس منطقه ویزه در آن جانمایی می شود. متاسفانه در کشورهای در حال توسعه بدون توجه به زیرساخت های لازم برای شروع کار، اقدام به تهیه طرح و تصویب آن می گیرند که یکی از دلایل شکست اکثر پروژه ها در کشور همین موضوع می باشد. به عنوان مثال می توان به مکان یابی شهرهای جدید در مقیاس کلان و مکان یابی مسکن های مهر درمقیاس خرد اشاره کردکه چه مشکلاتی را به همراه دارند. امکان سنجی اقتصادی و تحلیل بازار یکی دیگر از اقدامات مهمی است که قبلا از تصویب این مناطق باید در اولویت قرار بگیرد. در نمونه های خارجی پیش شرط تصویب مناطق ویژه، تصویب مطالعات امکان سنجی اقتصادی و در بسیاری موارد مطالعات زیست محیطی می باشد. البته در قوانین مربوط به مناطق ویژه در ایران هم به این موارد اشاره شده ولی از انجایی که تصویب این مناطق ارجحیت دارد بر بازدهی آن (به خاطر بازی های سیاسی)، لذا توجه خاصی به آن نمی شود و این یکی از دلایل شکست این مناطق در کشور شده است.
الان تقریبا ۱۰ منطقه ویژه اقتصادی فعال در کشور وجود دارد که به جز یکی دو مورد، بقیه انتظارات را برآورده نکردند که یکی از دلایل ان عدم توجه به زیرساخت های ضروری و عدم توجه امکان سنجی های اولیه می باشد. به عنوان مثال می توان به منطقه ویزه اقتصادی سهلان در تبریز اشاره کرد که در حال حاضر به عنوان انبار مرکزی استان از آن استفاده می شود.
امید است مسئولین محترم و در راس ان نمایند محترم شهرستان و فرماندار پروژه منطقه ویژه را با حساسیت بیشتری دنبال کنند تا این پروژه هم فقط به کلنگ زنی ختم نشود.
موارد دیگری هم هست که نیازمند بحث و گفتگو به صورت کارشناسی می باشد.